Кече Төрнәле авылыннан фоторепортаж

Өмәгә чыктык әле бүген

Әтием эзләреннән…

Шушы исем белән район күләмендә  әдәби автомарафон үткәрдек. “Казан арты” тарих-этнография музееның филиалы Мөхәммәт Мәһдиев музее төзегән маршрут буенча язучының кызы Гәүһәр Хәсәнова, туганы Җәүһәр Галимова, язучы Вакыйф Нуриев, журналист Риман Гыйлемханов, музей хезмәткәрләре катнашында һәм теләге булган һәркемгә катнаша алу мөмкинлеге тудырылды.

Язучы Мөхәммәт ага Мәһдиев – көз фасылын яратып яшәгән шәхесләрнең берсе. Яратуын аның әсәрләрендә тасвирланган күренешләрдән дә укып белергә була. Бигрәк тә урманның байлыгын, гүзәллеген, аһәңен белергә теләсәң, көзге вак яңгыр яуганда урман эчләрендә йөрергә, күзәтергә тәкъдим итә ул. Бәрәңге сабагына кырау төшкәч көзнең икенче бер матурлыгын күрү мөмкинлеген тасвирлый. Без дә әдәби автомарафон нигезендә шул матурлыкны күрергә, аның йөргән юлларыннан узарга, кичерешләрен күзалларга теләдек. Аның шәхси һәм иҗади тормышын кабат күздән кичереп, яңа мәгълүматлар белән дә таныштык. Һәр тукталыш бер вакыйга яки тарих саклый иде. Беренче эш итеп “Казан арты” тарих-этнография музееның “Әдәбият һәм сәнгать” бүлегендә Гәүһәр Хәсәновага багышланган күргәзмә белән таныштык. Күргәзмәнең бай, эчтәлекле булуы музей директор урынбасары Шәфигулла Гариповның язучылар, аларның балалары, оныклары турында күп мәгълүматлы булуыннан, алар белән һәрдаим тыгыз элемтәдә яшәвеннән килә торгандыр дип уйлыйм. Күргәзмәдә Гәүһәр ханым турында ни генә юк: балачагы да, әтисе белән элемтәсе дә, иҗади тормыш юлын ачык сурәтләгән фотолар, язмалар, китаплары һ.б. Автомарафонның икенче тукталышы Арча шәһәренең үзәге – язучылар аллеясы. Анда Мөхәммәт аганың бюсты куелган. Кунакларның  язучы турында истәлекләр сөйләве белән беррәттән бюстына чәчәкләр дә салынды. Район администрациясе исеменнән Рамил Илгизович, мәдәният бүлеге мөдире Рамил Рафисович та Мөхәммәт Мәһдиев турында җылы фикерләрен җиткерделәр. Автомарафонның алдагы тукталышы – Казанбаш мәктәбе. Казанбаш авылында укыткан вакытта М.Мәһдиев район газетасының яшь хәбәрчесе булып, күп мәкаләләр язуын беләбез. Шул мәктәптә эшләгәндә булачак хатыны, Гомәр Бәшировның кызы Лилия белән танышып, гаилә коруы, кызы Гәүһәр дөньяга килүе язучы тормышының бер өлеше булып тора. Казанбаш мәктәбе укучыларының чыгышы, Гәүһәр һәм Җәүһәр ханымнарның истәлекләр белән бүлешеп, мәктәп фондына китаплар бүләк итүе һәркем өчен куанычлы булды. Район мәгариф бүлеге дә читтә калмаган, Гәүһәр ханымны юбилее белән котлап, аның тарафына җылы фикерләрен җиткерделәр. Үрнәк авылында урнашкан аграрлицейдагы тукталыш Мөхәммәт аганың “Без кырык беренче ел балалары” әсәрендә язылганча безне шул чорда яшәткән, укыткан сыман каршы алды. Без дә аның белән бергә дежур торган, тулай торагына урманнан утын әзерләгән яки шәл бәйләүче яшьтәш кызларны күзәткән күк булдык. Ул укыган биналар тарихы белән танышып, М.Мәһдиевнең аграр училищеның ничек барлыкка килүе, андагы тормыш-вәзгыятьне тасвирлаган һәм 1981 нче елда “Социалистик Татарстан” газетасында бастырып чыгарган мәкаләсенең күчермәсе(төп нөсхәсен музей фондына кызы тапшырды) лицей фондына бүләк ителде. Музейда эшләүче кызлар тарафыннан язучының укыган чорын тасвирлаган әсәрләреннән өзекләр дә тыңланды.

1944 нче елда булачак язучы урман буйлап Үрнәккә вакытлыча күчерелгән Арча педагогия училищесына укырга бара. Укырга барган вакытта кичергән хисләр, күргән вакыйгалар “Без кырык беренче ел балалары” повестенда ачык сурәтләнә. Башка истәлекләрдә дә бу юлларда күргән хикмәт-вакыйгалар турында бәян ителә: каршыларына бүреләр чыгуы, урман эченнән барганда адашулар, пычрак ярып барган вакытлар һ.б. Табигатьнең көзге сихри матурлыгын күзәтә-күзәтә без, автомарафончылар, урман юлында берничә тукталыш ясап, язучының әсәрләрен кабат искә төшереп, истәлекләр белән бүлештек: бүреләр очраган урынны күрдек, урманның төрле бүленеше белән таныштык. Кызы Гәүһәр, туганы Җәүһәрне урманга менгәндә Мөхәммәт ага үзе уйлап чыгарган әкиятләр белән мавыктыруын да белдек. Төрле төскә буялган урман безне яратып калды дип уйлыйм. Чөнки буяуларның бөтен төсен үзенә сеңдергән табигатьнең бу урыны һәркем өчен кадерле җир, ул ашаткан да, сыендырган да, кешеләрнең эч серләрен дә үзенә җыйган. Без дә урманны бары яхшы фикерләребез белән баеттык һәм аның белән саубуллашып, кыр буйлап Сеҗе авылына юл тоттык. Бу авыл мәктәбенә Мөхәммәт ага педучилищены тәмамлаганнан соң өлкән пионервожатый булып эшкә килә. Аны мәктәптә каршы алган укытучы Гөлниса Фәһмиеваның истәлекләрен укучылар тарафыннан тыңладык. Сеҗе мәктәбендә эшләгән вакыттагы  кичерешләрен, уй-фикерләрен өзекләр аша белдек. “Ачы тәҗрибә” әсәрендә бу хакта киң итеп язылган. Туган мәктәбендә Вакыйф Нуриев та сүз алды һәм Мөхәммәт ага белән әнисе Нәкыянең дуслар булып яшәгән шикелле, язучының кызы Гәүһәр белән дә аларның дуслык җепләре нык булуын белдек. Кабат очрашулар насыйп булсын дигән теләк белән Сеҗе мәктәбеннән Сикертән авылына юл тоттык. Юл буйлап барганда да уебыз бары язучының иҗади мирасы турында булды. Г.Камал исемен йөртүче Сикертән мәктәбе укучылары Мөхәммәт аганың әсәрләрен өйрәнеп, аның өзекләрен сөйләделәр. Язучы булып уйнап күрсәттеләр. Кунакларыбыз да буш кул белән килмәгәннәр. Гәүһәр ханым тәрҗемәче буларак, татар язучыларының әсәрләрен русчага тәрҗемә итеп, өр-яңа китап бастырып чыгарган. Ул “С востока свет” дип атала. Мәктәп фондларына шул китапларын бүләк итте. Чираттагы тукталышыбыз – Гөберчәк авылы зираты. Анда Гәүһәр Хәсәнованың иң кадерлеләре җирләнгән – әти-әнисе. Каберләренә чәчәкләр куеп, бер минут тынлык белән аларны искә алдык. Юлыбыз Мөхәммәт Мәһдиев музеена дәвам итте.

Музей. Бу урын һәркемгә язучыны төрле яклап күзалларга, искә төшерергә мөмкинлек бирә. Экспозицияләр аша Мөхәммәт аганың шәхси һәм иҗади тормышы, геройларының язмышы, башкалар белән булган мөнәсәбәтләрен күрергә була, шунда ук сагыш-моң да сарыла сыман. Чөнки гомере буе яшьлеген сагынып яшәгән язучыны якташлары да юксына, аның кул җылысын, сулышын сеңдергән әйберләр хуҗасын көтә шикелле.

Әдәби автомарафонда катнашучылар соңгы тукталышта язучының кызы Гәүһәр Хәсәнованы, туганы Җәүһәр Галимованы кабат юбилейлары белән котлап, үз фикерләрен, теләкләрен җиткерделәр. Гәүһәр Хәсәнова: “Мин бу очрашуларда катнаша алуым белән бик бәхетле. Никадәр уңай эмоцияләр, көләч елмаюлы укучылар, студентлар белән очраштык. Әти йөргән, укыган, эшләгән урыннарны үз күзең белән күреп, шунда булу – үзе зур бәхет. Шушы маршрут буенча күптән йөреп чыгасым килгән иде. Сез минем теләгемне тормышка ашырдыгыз. Зур рәхмәт сезгә. Әтинең дә рухы шаттыр, чөнки көне буе без бары аның белән бәйле вакыйгалар агышында булдык. Аның хакында хатирәләрне яңарттык, әсәрләре белән бәйле урыннарны күрдек. Мондый сәяхәтләр дәвамлы булсын”, – диде ул.

Татар әдәбиятында зур урын алып торган язучы Мөхәммәт Мәһдиевнең эзләреннән йөрүебез бүгенгә тәмамланып тора. Әле йөрисе юллар, эзләнәсе, табасы мәгълүматлар, очрашасы кешеләребез күп.

Халидә Габидуллина,

М.Мәһдиев музее мөдире,

Арча районы, Гөберчәк авылы.

«Өч Пошалым-өч игезәк»

«Поши аулыйм» дигән сүздән

Исем алган Пошалым.

Түбән, Урта, Югарысы

Өчесе бик дус аның…

Пошалым атамасын Казансуның уң кушылдыгы булган Пошалым елгачыгы буендагы өч татар авылы йөртә. Бу авылларның тарихы күпмедер дәрәҗәдә Казан артындагы бүтән татар авылларыныкы белән охшаш.

Җирле халыкта Пошалым атамасының килеп чыгышына кагылышлы төрле фикерләр яшәп килә. Күпләр аны “поши аулыйм” яки “поши аланы” сүзтезмәләреннән килеп чыккан дип, татар теле җирлегендә аңлатырга тырыша. Чыннан да, хәзерге вакытта өч Пошалым да урманга якын гына, аннан 1-3 км ераклыкта урнашкан. Борынгы чорда бу авылларның тирә-ягы куе урман белән капланган булган. Әлбәттә, ул урманда башка кыргый җәнлекләр белән беррәттән пошилар да купләп  яшәгән.

Рәхмәт әйттемме икән дип борчылам

“Татарстан яшьләре” газетасының 4 нче июль санында “Язылмыйча калган китап герое” дигән язмам чыккач, Рәхимҗан ага Галимҗанов телефоннан чылтыратты:

–Сеңлем, газетаны кулга алуга мәкаләңне укып чыктым. Рәхмәт, бер сүземне дә төшереп калдырмагансың, – диде ул. – Тагы бернәрсә бар әле, Халидә. Рәхмәтем өчен борчылам. Әйттемме мин аны, әллә юкмы — хәтерләмим. Бигрәк тә хатыным урын өстендә ятып авырый башлагач, көн дә шул хакта уйланам.

–Рәхмәтең кемгә әйтелми калды соң, Рәхимҗан абый? – дип сорадым.

– Бер ханымга. Балтачныкы иде ул. Вакыйга болайрак булды. Минем маршрут автобусы шоферы булып эшләгән вакыт. Туган авылымнан хәбәр килде: әнигә инсульт булган. Эшемне тәмамлауга туры авылга кайтып киттем. Әнигә беренче ярдәм күрсәтергә авыл фельдшеры килгән, кирәкле уколларын ясаган һәм миңа: “Менә шушы укол кирәк. Ул булса, әниегез исән калачак”, – дип, уколның исеме язылган кәгазьне сузды. Мин тизрәк район аптекасына бардым, укол юк. Шуннан, миндә шундыйрак проблема дип, директорыма әйттем. Ул больница табиблары белән таныш кеше. Алардан сорагач, уколның анда да юклыгы билгеле булды. Кая барырга, каян табарга? Минут саен шул сорау баш миен кайнатты. Минем Арча-Чепья-Казан маршруты белән халыкны да йөртәсем бар, уколны да каяндыр табарга кирәк. Күрә торып, әнине дә җибәрәсе килми бит. Казанга баргач, буш вакытымда шәһәр аптекаларын да йөреп чыктым. Бер җирдә юк. Нишләргә? Әнине район больницасына салган идек инде. Автобусым янына авылларга кайтучылар җыелган — мин аптекалар буйлап йөргәндә расписаниене дә онытып җибәргәнмен. Уйга батып автобусыма кереп утырдым. Кондуктор янына бер ханым кереп урнашкан. Арчага кадәр бик борчылып кайттым инде. Районга кайтучылар автобустан төшкәч, Чепьяга кадәр кайтучылар белән больницага туктадык. Мин тиз генә әни янына кереп чыктым. Күңел төшенкелеге йөзгә чыккан булгандыр инде, автобуска утыргач, теге ханым миннән сорап куйды:

–Сезнең берәр борчуыгыз бармы әллә? Йөзегезнең нуры качкан, нишләдегез, авырыйсызмы әллә?

–Юк. Әни авырый. Аңа бер укол кирәк, шуны таба алмыйбыз, – дидем һәм әни белән булган хәлне сөйләп бирдем.

–Нинди укол кирәк соң сезгә? Исеме ничек? – дип сорады ханым.

Мин уколның исеме язылган кәгазьне күрсәттем.

–Карагыз әле, миндә бар бит бу. Ләкин моның өчен безгә Балтачка кайтырга кирәк, – ди теге ханым.

Бу сүзләрне ишеткәч, шатлыктан күкләргә очкан күк булдым. Ник кайтмаска, кайтабыз, уколны табып кына бирегез! Балтачка тиз арада кайттык. Ул, мин Чепьядан әйләнеп килгәнче, уколны әзерләп куячагын әйтте, мин халыкны тиешле авылларына таратып кабат Балтачка килгәндә, теге ханым уколны тартмага тутырып, каршыга чыгып баскан иде инде. Шатлыгымнан нишләргә дә белмәдем. Менә шул вакытта сөенечемнән аңа рәхмәтемне әйтергә онытып җибәрмәдем микән дип борчылам. Уколны алып кайтып бирдем. Авыл фельдшеры шул уколны тиешле сәгатендә кадап, әни өч айда аякка басты. Шуннан соң ул унсигез ел яшәде. Теге ханымның яхшылыгын гомер онытасым юк. Күпмедер вакыттан соң ул вакыйга онытылды. Яшь вакытта уйлап бетермисең бит, карчыгым авырый башлагач, уколны табып биргән ханым искә төште. Гел шул турыда уйланам. Рәхмәтемне әйткән булсам, бик яхшы, ә инде әйтелми калган булса, мин аннан гафу үтенәм. Ул ханым исән булса, аңа бары яхшылыклар гына телим, ә бу дөньядан китеп барган булса, урыны оҗмахта булсын иде дип Аллаһы Тәгаләдән сорыйм.

–Әйткәнсеңдер, Рәхимҗан абый. Сөенечеңнән онытып кына җибәргәнсеңдер, – дидем мин дә аны бераз юатып.

–Алай булса, бик яхшы булыр иде, – диде телефонның теге очындагы абзый.

Менә, җәмәгать, кеше күңелендә әллә ниләр бар. Яхшылык җирдә ятмый диләр. Рәхимҗан аганың әнисенең гомерен саклап калуга үзеннән өлеш керткән, кеше хәленә керә белә торган Балтач хатыны үзе дә башкалардан яхшылык кына күреп яшәгәндер дип уйлыйм.

Халидә Габидуллина,

Арча районы, Гөберчәк авылы.

Колхозның уңган кызы

– Үз вакытында “Колхозның уңган кызы” исеменә лаек булган кеше мин, – дип сүз башлады Җүәйрә апа. –1937 нче елда Гөберчәк авылында Галимулла һәм Мәрфуга гаиләсендә туганмын.Без өч кыз үстек: Фирдәүсә, мин, Хөмәйрә. Әтиебез Бөек Ватан сугышына китеп һәлак булды. Ятимлек ачысын күреп, әниебезгә терәк булып, эшләп үстек, ул вакытның бөтен авырлыгын үз җилкәбездә кичердек.

Җүәйрә апа Сикертән мәктәбендә җиде класс белем ала һәм колхозда эшкә кала. Яшь кыз яшьтәшләре белән эшли дә, кичләрен су буенда күңелле кичәләрдә катнаша. Ул тавык фермасында эшли. Минсәгыйрә Минсафина белән тавыклар тәрбияләп, планнарны арттырып үтиләр. Колхозда куяннар фермасын бетергәч, анда эшләгән Тәнзилә апа Әминова белән дә бергә эшләргә туры килә аңа. Тырыш кызның хезмәте үз нәтиҗәсен озак көттерми, Тәнзилә апа белән Җүәйрә апаны бүләклиләр. Хәтта кызның уңганлыгын, тырышлыгын исәпкә алып, коммунистлар партиясенә дә кабул итәләр. “Бик актив идем, бер генә кушкан эштән дә йөз чөермәдем, барысына да җитешергә тырыштым. Җыелышларда колхоз рәисе Габделбәр Фәйзрахманов мине гел мактый иде: “Эзеннән китте бу кыз, бик тырыш, уңган”, — ди. Әнисе Мәрфуга апа бик җитез хатын булган.

Элек һәр авылда колхоз радиолары булган. Колхозда нинди яңалык бар, кемнәр эшкә чыкмаган, ә кемнәр тырышып хезмәт куйган – һәрбер эшкә анализ ясап, сөйли торган булганнар һәм концерт номерлары да яңгыратканнар. Шулвакытта Җүәйрә апаны гел мактап, аны башкаларга үрнәк итеп куйганнар. Җитәкчеләрнең мондый юл белән эшләве үзенә күрә кемнәр өчендер стимул булып торса, кайберәүләргә бераз шелтә дәэләккән. Җүәйрә апа Гөберчәк авылы егете Хәсбиуллага кияүгә чыга, дөньяга өч бала китереп, аларны тәрбияләп, укытып, олы тормышка чыгаралар. Әтисе Бөек Ватан сугышында һәлак булып, ятим үскән Хәсбиулла бик тырыш, тыныч холыклы кеше була. “Акыл иясе иде ул. Кулыннан бар эш тә килә иде. Кечкенәдән эшкә өйрәнеп үскән ул. Өй салганда тәрәзәләр, аның йөзлекләрен, түшәм-сайгакларны үзе ясады. Өйнең һәр почмагында аның кул җылысы саклана.Кулына нәрсә тотса да, нәтиҗәсе гел күз алдында булды. 26 ел кайнана белән бергә яшәдек”, – дип сөйли әңгәмәдәшем.

Тавык фермасы бетерелгәч, Җүәйрә апа бозаулар карарга керә. Аларның төрлеләрен караган ул. Фәрзәнә, Рузия, Газизә, Нурания апалар белән бергә эшли. Өлкәннәрдән тәҗрибә ала. “Кышын фермаларда суык булыр иде. Бозаулар кечкенә, сөт эчә торганнары да җитәрлек. Шул вакытларда Фәрзәнә яннарына кереп, бозауларны йөгертә торган иде. Туңмасыннар, хәрәкәтләнсеннәр диеп шулай эшли иде ул. Бозауларыбыз да аның сүзен тыңлап, уйнап чабарлар иде. Әз генә кәефләре китсә, табиб Закир абый Хәкимҗанов һәрвакыт янда булды, кирәкле уколларын ясап, даруларын бирә торган иде. Эшләгәндә авыр булса да түздек, күңелле вакытлары да бар иде инде аның. Ирем белән илле ел бергә яшәдек. Байлык артыннан кумадык, булганына шөкер итеп, риза була белеп яшәдек. Балаларыбыз да өй тирәсендә, абзардагы малларны карап, бакча эшләрендә булышып, эшләп үстеләр. Һәркайсы үз гаиләсе, балалары белән. Өйдә улым Илгиз белән яшим. Аның да кулыннан килмәгән эше юк. Бер тик тормый, гел хәрәкәттә. Эштән кайткач, агач эше белән мавыга, бакчадагы эшләрне дә ярата. Кызларым гел кайтып, хәлне белеп торалар”, – дип искә алды һәркайсын Җүәйрә апа.

Җүәйрә апа белән моңарчы да очрашканым бар иде. Ул вакытта миңа үзе язган шигырьләрен биргән иде. Мин кызыксынып, аның язганнарын баскан җирдән укып чыгып, сораган идем: “Син боларны ничек язасың?”

– Кайвакытта уйларга бирелеп утырам, борчулар да килмәде түгел. Менә шундый вакытта күңелемдә шигырь юллары йөгереп уза. Аларны тиз генә кәгазь битенә төшермәсәң, онытылып та китәләр. Бервакыт йокларга яттым. Берни турында да уйламадым, борчылмадым, ә шулай да күңелемдә үзеннән-үзе сүз тезмәләре йөгерә башлады. Торып языйм дисәм, шул арада онытылып та китте. Әллә төш күрдемме икән дип тә уйлап куйдым. Юк, күзләрем бит ачык. Кире урыныма ятыйм әле, бәлки яңадан килерләр, язармын дип уйладым. Нишләптер кире килмәделәр. Сөйләшкәндә рифма белән сөйләшә торган идем. Аның ничек шулай әйтелгәнен аңлата да алмыйм. Аллаһы тәгаләнең кодрәтедер инде ул.

Җүәйрә апаның кызы Ленария белән ун ел буе бергә укыдык. Әтисе шикелле тыныч холыклы, сабыр, тырыш кыз ул. Бүгенге көндә Казан шәһәрендә гаиләсе белән яши. Мин аннан да әнисе турында сораштым, чөнки Җүәйрә апа үзе турында бик әйтеп бетерәсе килмиме, әллә инде читенсенә, әллә мактану булыр дип ояла, белмим, артыгын сөйләми. Шуңа күрә геройларымның балаларына мөрәҗәгать итәм. Ленария сөйли: “Әни вакыты белән кистереп кенә әйтеп куя, аптырап каласың. Бу сүзләрне әни әйттеме икән дип. Чөнки ул аз сүзле кеше. Әбиебез бик кырыс кешеиде. Әни аның белән уртак телне таба белде. Аз сүзлелеге, бәлки, бәхәсләрдән саклап калгандыр. Сабырлыгы да күзгә ташлана. Аннары тавык фермасында эшләгәндә әни янына бара идек. Анда усал әтәчләр күп иде, алар безне чукыйлар, без чыркылдашабыз, әни шулвакытта җайлап кына әтәчләрне куып җибәрә, ә без урамга чыгып йөгерәбез. Һәрнәрсәнең җаен белеп, ипләп кенә эшләргә яратты ул. Әти дә акрын, аз сүзле, ипле кеше иде. Безгә бер кычкырып та эндәшми иде ул”.

Халидә Габидуллина,

М.Мәһдиев музее җитәкчесе

Афәрин, Гөлүсә!

Яшьләребезне китап укымый, интернет дөньясына  чумганнар дияргә яратабыз. Монда хаклык та бар билгеле. Ләкин яшьләрнең барысын да бер калыпка салырга ярамый. Мисалга юристлык һөнәренә укучы Гөлүсә Рәүпованы китерер идем. Ул кечкенәдән Мөхәммәт Мәһдиевнең иҗатына гашыйк булып, аның һәр әсәрен укып чыккан. Бүгенге көндә дә аның иҗатына кагылышлы мәгълүматлар белән кызыксына. Язучы турында күбрәк белү максатыннан ул үзенең кыз туганы белән М.Мәһдиев музеена килде. Кызлар экспозиция белән якыннан танышкач, үзләрен тагын да бәхетле итеп санауларын әйттеләр, уй-фикерләрен музейның истәлек китабына да яздылар.

 

«Ахун» чишмәсен чистарту

Күңелле экскурсия

Габдулла Тукай исемендәге Арча педагогика көллиятенең 1 курс студентлары музеебызда булып киттеләр. Эчтәлекле экскурсия тыңлап фикер алыштылар, үзләренә файдалы мәгълүмат алдылар.

Онытылмаслык мизгелләр

14 сентябрьдә Россиянең төрле төбәкләреннән килеп  “Татар кызы–2019 “ бәйгесендә катнанашучы кызлар  музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә булдылар. Районыбызда туып-үскән язучыларыбыз, сәнгать эшлеклеләре турында белүләре, татар телендә әйбәт сөйләшүләре, үзара җылы мөнәсәбәтләре, зәвыклы милли киемнәре белән алар бездә онытылмаслык  истәлекләр  калдырдылар.

          “Казан арты” тарих-этнография музее

директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика