“Туган телем – иркә гөлем”

Бүген, 21 февраль — һәр милләт, һәр халык өчен бәйрәм көн — Халыкара туган тел көне. Шул уңайдан музеебызда “Туган телем — иркә гөлем” исеме астында Арчаның 6 нчы мәктәбе укучылары катнашында “Могҗизалар кыры” уены үткәрелде. Укучылар әзерләп килгән концерт номерлары уенга чын бәйрәм төсе өстәде.

Гости в музее

Музей «Казан арты» посетили гости из города Н.Челны, во главе с помощником мухтасиба, руководителем благотворительного фонда «Ихсан», имам – хатыйбом мечети «Ихлас» Ильгиз хазрат Сунгатуллиным и мухтасибом Арского района Амир хазрат Миннемуллиным. Гости ознакомились с историей города Арск и выразили сотрудникам музея огромную благодарность за гостеприимство.

Музеебызда кунак бар

“РосКвиз”-2020

Ватанны саклаучылар көне уңаеннан “Казан арты” музеенда “Бердәм Россия” партиясенең җирле бүлекчәсе белән берлектә “РосКвиз” уены үткәрелде. Арчаның 2 нче мәктәбе, 5 нче гимназия, 6 нчы мәктәп укучыларыннан торган “Патриот”, “Юнармейцы”, “Форпост” командалары мавыктыргыч уен күрсәтте. Командалар истәлекле бүләкләргә лаек булды. Гадел жюри әгъзалары җиңүчеләрне билгеләде.

 

 

 

 

 

Сөмәя Җиһаншина белән очраштык

Кичә Арча шәһәрендә яшәүче Сөмәя Җиһаншина белән очраштык. Ул үзенең балачагы, сугыштан соңгы еллар, гармунда уйнарга өйрәнүе хакында сөйләде. Сөмәя апа хезмәт юлын сыер савучы булып башлый, сәүдә өлкәсендә дәвам итә. «Чишмә» үзешчәннәр ансамбле составында концертлар куя.

21 февраль – Халыкара туган тел көне

Илен, телен, динен алмаштыра –

Ниләр көтә адәм баласын?

Аңла, балам, сине үзең итеп

Туган телең саклап каласын.

Куштым сиңа сайлап матур исем –

Җисемеңә туры килсен ул;

Милләтеңнең бер мирасы итеп,

Әткәң-әнкәң биргән исем ул.

Вакыт белән бергә үзгәрә бел:

Телләр өйрән, балам, дөнья күр,

Йөз чөермә ләкин үз телеңнән,

Бу – Ватанны сату белән бер.

Син тугач та, әнкәң сөте белән

Иренеңә тамган туган тел.

Туган телне җуйсаң, әниеңне

Онытуың булыр, балам, бел!

Районыбызның Курса Почмак авылында туып-үскән якташыбыз, шагыйрә, бик күп җырлар авторы, Һади Такташ исмендәге әдәби премиясе лауреаты Сания Әхмәтҗанова  “Балам, бел!” шигырендә туган телне өйрәнергә һәм сакларга, буыннан-буынга тапшырырга кирәклеге турында өзгәләнеп язган, бу шигырь һәркемне уйланырга мәҗбүр иткәндер.

Билгеле булганча, һәр елны 21 февраль – Халыкара туган тел көне буларак билгеләп үтелә. Һәр халыкның – үз тарихы, үз кыйбласы, үз гореф-гадәтләре, үз теле. Аларның һәркайсы бик тә кадерле, бик тә якын. Һәркемнең туган теле, аның әнисе кебек аеруча сөекле, шуңа да мәңге аерылгысыз, изге төшенчә. Адәм баласының иң изге, иң мөкатдәс хисләренең берсе – туган телгә гаме, хөрмәте булу.Тел – халыкларның тәҗрибәләрен үз эчендә саклый торган бер хәзинә. Ул – халыкларның үткәннәрен генә түгел, шул ук вакытта аларның киләчәктәге үсеш мөмкинлекләрен дә үзендә булдыра.

Сания Әхмәтҗанованың тел турында тагын бер шигыре:

Туган тел ул бердәнбер

Туган телем нинди тел?” – дип,

Сорау бирдем үземә.

Әйтте шулчак бабакаем,

Сөеп карап күземә:

–Туган тел ул Ватан белән

Һәрчак бер рәттә торыр:

Кол Шәрифтәй иманлы ул,

Сөембикәдәй горур.

Милләтемне мәгърифәткә,

Гыйлемгә һәрчак әйди:

Тукаебыз кебек бөек,

Әлифба кебек гади.

Кунакчыл халкыбызның ул

Аш-суы кебек затлы:

Икмәк кебек һәрчак тансык,

Кош теле кебек татлы.

Туган телем – зәвыклы тел,

Чулпыдай көмеш чыңлы:

“Әпипә”дәй йөгерек-җитез,

“Тәфтиләү” кебек моңлы.

–Минем телем – татар теле,

Кабатлыймын мең дә бер:

“Туган тел” җырыдай уртак,

Әниемдәй бердәнбер!

Туган тел ул бердәнбер.

Якташыбыз, Татарстанның халык язучысы Гомәр ага Бәширов: “Тел – халыкның акылын, гореф-гадәтен, дөньяга карашын, фәлсәфәсен, тарихын, кыскасы, бөтен күңел байлыгын мең еллар буена үзенә сеңдерә килеп безнең заманнарга җиткергән чиксез кадерле хәзинә. Гасырлар караңгысыннан бәреп чыккан бу гаҗәеп чишмәнең гайрәтен сүндермәскә, бәлки яңа заманда телгә яңа яшәү куәте өстәргә, аны халыкка тагын да баетыбрак кайтарырга кирәктер”,- дигән фикерен җиткерә.

Шура авылында туып-үскән якташыбыз шагыйрь, күп җырлар авторы Галиәхмәт Шаһи “Тел турында” дигән шигырендә:

Телсез калган халык юкка чыга,

Эри, суга салган тоз кебек.

Фамилиясен дә алмаштыра,

Туй күлмәге кигән кыз кебек.

Телгә һөҗүм милли мәктәпләрдән,

Китапханәләрдән башлана.

И Ходаем, синдә бөтен өмет,

Берүк ярдәмеңнән ташлама.

Олы абыйдан без зарланырга

Яратабыз инде, сүз дә юк.

Татар телдән язып бара икән,

Әллә дисез гаеп бездә юк?

Әби-бабай тәрбиясен күрми

Үсә сезнең, безнең балалар.

Тырышабыз русча укытырга,

Рус телен дип белми калалар.

Хәтта сиксән яшьлек әбиләр дә

Сукалыйлар алар телендә.

Оныклары горурланып әйтә,

Яшибез дип урыс илендә.

1900-1964 елларда яшәгән Рәшит Рәхмәти 1923 елда Берлин университетының фәлсәфә бүлегенә укырга керә һәм тел мәсьәләләрен тирәнтен өйрәнә. Аның: “Бер баланың хәтта үз ана телен җиңел генә өйрәнә алмавы барчабызга да мәгълүм. Бала – ашарга-эчәргә, моңа бәйле хисләрен әйтергә бик тиз өйрәнә. Кыска вакытта тәпи йөрүне дә булдыра ала. Ләкин сөйләү, уйлау һәм боларны җиткерер өчен тиешле телне үзләштерергә озак вакытлар кирәк була. Балага бер генә сүзне өйрәтер өчен генә күпме сабырлык, күпме вакыт кирәк. Шушы эш өйдән соң мәктәптә, аннан соң гомер буе тормыш юлында дәвам итә.

Адәм баласы шушындый авырлыклар белән ирешкән тел, вакыт үтү белән аның рухын, тәнен сырып алган шундый кадерле кыйммәткә әверелә. Ахыр чиктә, телне кешедән, кешене телдән аерып карап булмый һәм әлеге ике төшенчә бер-берсенә бик нык укмаша”, —  дигән нәтиҗәләре бүгенге көндә дә һәркем өчен  зур әһәмияткә ия.

Безнең телебез – матур, күркәм тел. Әгәр милләтнең теле кулланылмый башласа, ул юкка чыга. Аның өчен сугыш та, кан кою да кирәкми. Безнең, киләчәк буыннаң төп бурычы телне саклау. Тел өчен көрәш – милләт өчен көрәш ул. Бу турыда якташыбыз шагыйрь, журналист Рәфикъ Юныс үзенең шигырьләрендә ачык итеп әйтә:

Ана сөте белән

Имезгәндә туган балаңны син

Туган түгел көйләр көйлисең.

Белдекләнеп, телне вата-вата

“Скаскалар аңа сөйлисең…

Ана күңеле, диләр, балада да,

Бала күңеле, әмма далада.

Чүл-далалар кичеп кайта бала

Туган моңлы газиз анага.

Ә син менә нәрсә көтәсең?

Чит-ятлыкны аңа үзең ук бит –

Ана сөте белән кертәсең!

Үле телләр

Үле телләр… Кем үтергән?

Нинди сугыш коралы?

Бәлки инде безнең тел дә

Төзәлмәслек яралы?!

Үлми телләр! Яши алар

Сүзлекләргә сарылып.

Яши кабер ташларында,

Үткәннәрне сагынып.

Ярлар исән. Шаулап-гөрләп

Акмый бары су гына.

Сарай төзек. Беркем керми.

Беркем чыкмый. Шул гына!

Җилпенергә әзер килеш

Көтәләр сүз-канатлар.

Берәр галим, исе китеп,

Ул сүзләрне кабатлар…

Телләр үлми. Үлә бары

Телен җуйган халыклар.

Көндәлек тормышта без еш кына үзебез сөйләшә торган телне яки телләрне табигый бер нәрсә итеп кабул итәбез. Гаять зур әһәмияткә ия телебез тормыш-көнкүрешебезнең аерылгысыз бер өлеше булып тора, фикерләү, тәртип һәм үзебезнең тормышыбызның рәвешенә, ысулына әйләнә. Шуңа күрә дә без аның  төп функциясен – нәкъ менә аралашу һәм аңлашу функциясен онытып җибәрәбез. Туган тел беренче мәртәбә әйләнә-тирә мохитен танып-белергә һәм киңрәк планда дуслар, мәктәп белән аралашуда ярдәм итә торган тел ул. Бу тел – сабыйлык, изге гаилә тәҗрибәсе, башлангыч социаль мөнәсәбәтләр теле.

Дөньяда 6000 нән артык телдә сөйләшәләр. Аларның һәрберсе авазлар, мәгънәләр һәм грамматик кагыйдәләрнең катлаулы системасыннан тора.       Халыкара туган тел көнендә барлык телләр дә тигез дәрәҗәдә итеп таныла, чөнки һәр тел кеше халәтенә бердәнбер җавап һәм без сакларга тиеш тере мирас булып тора.

Татар теле дөньядагы дәрәҗәле 14 телнең берсе. Татар телен белгән кеше 30 дан артык төрле халык белән җиңел аңлаша һәм аралаша ала.Татарлар өчен инглиз телен өйрәнү читен түгел, без аны тизрәк һәм җиңелрәк өйрәнәбез. Чөнки инглиз телендәге һ, ң, вау, къ, гъ авазлары безнең телебезнең байлыгы булып тора.

Үзебезнең арада да татар теле нигә кирәк ул, аның белән кая барып була диючеләр бар. Аларга милләттәшебез, бөек шәхес Садри Максуди җавап бирә кебек: “Телебезне өйрәнми башлаган көннән башлап без бетә башлаячакбыз. Безнең бер милләт булып тора алуыбыз телебезне саклый алуыбызга бәйледер. Телебезне саклый алсак, бер милләт булып тора алырбыз, әгәр телебезне саклый алмасак, милләтебездән мәхрүм булырбыз!!!”

Телебезне чит илләрдән килеп махсус өйрәнүчеләр артканнан арта бара икән. Казан федераль университетына АКШ, Кытай, Въетнам, Германия һәм башка илләрдән киләләр. Татар телен өйрәнү алар өчен төрки телләргә, төрки халыкларга чыгу, тарихчы, тел үзенчәлекләрен өйрәнү өчен кирәк икән.

Сөекле Тукаебызның “Туган тел”е татарларның гимнына әйләнде, җиде миллионлы татар җырлый аны.

И туган тел, и матур тел,

Әткәм-әнкәмнең теле!

Дөньяда күп нәрсә белдем

Син туган тел аркы

Газиз туган телебезне кадерлик, яклыйк, саклыйк. Туган теле барның – милли юлы бар, милли йөзе бар, кеше буларак абруе, кадер-бәясе, хөрмәте бар. Әйе, теле барның юлы бар. Туган телен кадерләгән халык кадерле булыр.

                                                                                     “Казан арты” тарих — этнография музее

                                                                                      директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов

 

Истәлекле очрашу

17 февраль көнне Габдулла Тукай исемендәге Яңа Кырлай урта гомуми белем мәктәбендә “Шәхесләрдә мәктәбебез тарихы” дип исемләнгән әдәби-музыкаль кичә булды. Очрашуга Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшләүче якташларыбыз Татарстанның халык артисты Раушания Фәйзуллина, Татарстанның атказанган артисты Фәймә Бикморатова, үзешчән артистка Гөлчәчәк Мулләхмәтова, ветеран укытучылар, укучылар, авыл халкы, Арча мәдәният йорты, Габдулла Тукай дәүләт әдәби мемориаль музей-комплексы һәм “Казан арты” музее хезмәткәрләре катнаштылар.Бәйрәмдә катнашучылар музейның әдәбият һәм сәнгать бүлеге оештырган күргәзмәне зур кызыксыну белән карадылар, аның янында үткәрелгән экскурсияләрдә актив катнаштылар.

Юнармия һәм форпост егет-кызлары күргәзмә белән танышты

Юнармия һәм форпост егет-кызлары Социалистик Хезмәт Герое Габдрахманова Стэлла Зәкиевнага багышланган күргәзмә белән танышты.

Авыл тарихының бер өлеше

Гөберчәк авылы тарихының бер өлешен тегү артеле алып тора. Артельне авылдашыбыз Рәхимулла Хәнәфиев оештыра һәм шунда цех мөдире булып та эшли. Рәхимулла абыйның кызы Фәүзия апа Кәримова бүгенге көндә Казаклар авылында яши. Тарихны барлау максатыннан мин аның белән очраштым. Аның истәлекләре аша күп кенә мәгълүматларга ачыклык кертә алдым. «Бөек Ватан сугышы башлангач, әти сугышка китте. Аның урынында Сикертән кызы Гыйльмуллина Рәхимә апа калды. Әти сугыштан исән-сау кайтты һәм үз урынында 1957 елга кадәр эшләде. Чөнки шул елны артельнең бер өлеше Арчага, ә бер өлеше Иске Масра авылына күчерелде. Артельдә сугышчыларга тун, бүрек, сырган чалбарлар тектеләр, соңыннан юрган, матрацлар сырдылар. Тегүчеләр Казаклар, Гөберчәк, Сикертән авылларыннан иде», — дип сөйләде Фәүзия апа. Шул артельдә Гөберчәкнең ак тегүчеләре Һидиятулла, Хәлил абыйлар да эшләгән. Тарих барын да саклый, ә без аны өйрәнәбез!
Халида Габидуллина

ТАССР төзелүгә 100, Арча районы төзелүгә 90, Җиңү — 75 еллыклары уңаеннан

Г.Камал исемендәге Сикертән төп белем мәктәбендә «ТАССРның атказанган терлекчесе» Диләрә апа Әхмәдуллина белән очрашу үткәрелде. Очрашу барышында героебыз үзенең тормышы, хезмәте белән якыннан таныштырды. Диләрә апа әтисе турында бары әнисе сөйләгән истәлекләр аша гына белә. Ул — сугыш чоры баласы. Әтисе Нигамәт Вафин Бөек Ватан сугышына 1941 елны ук алына. Кызы туганны бары язылган хат аша гына белә. Кызганыч, Диләрә апаның әтисе 1944 елда һәлак була. Очрашу герое сугыш чорында күргән авырлыклар турында күз яше белән искә алды. Әтисез үскән кыз тырыш хезмәте аша авылыбызның данын күтәрә: «ТАССРның атказанган терлекчесе» исеменә ия була. Диләрә апа үзенең сөйләме аша Арча районының үсеше, ТАССР заманындагы тормышның ничек булуы һәм матур үзгәрешләргә дә мисаллар китереп, укучыларда кызыксындыру уята алды. «Киләчәккә максат куеп тырышып укыгыз, булган тормышыгызның кадерен белегез, әти-әниләрегезне, укытучыларны хөрмәт итегез, киләчәктә илебезгә файда китерүчеләр булып үсегез», — дигән теләкләрен дә җиткерде.
Халида Хабидуллина
Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика