Туган телләр елына бүләк

2021 ел – Татарстанда Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы буларак уңышлы дәвам итә. Быел якташларыбыз да яңа иҗат үрнәкләре белән гел куандырып торалар, без аларның газета-журналларда басылып чыккан яңа әсәрләрен даими күзәтеп, музеебызда туплап барабыз.

Чаллы шәһәре янындагы Күзкәй авылында яшәп иҗат итүче якташыбыз Флера Мәрдәнова музейга яңа гына басылып чыккан “Әкиятләр”, “Гармунчы бакалар” дип исемләнгән  китапларын  бүләк итте. Ул горурланып: “Бу ел минем өчен бигрәк тә уңышлы булды әле. Бер юлы ике китабым басылып чыкты. Мин аларны иң беренче итеп музейның әдәбият һәм сәнгать бүлегенә тапшырам. Бу китапларым туган телебезне саклауга ярдәм итсен иде”, – диде.

Төрле темаларга язылган әкиятләргә төсле рәсемнәр ясалып, матур итеп бизәлеп чыгарылган бу китаплар мәктәпкәчә яшьтәге һәм башлангыч сыйныф укучыларына бик кызыклы булачак. Флера Госман кызы китапларын үзенең туган авылы Орнашбаш балалары укыган Утар Аты мәктәбе, Казанбаш, Түбән Мәтәскә мәктәбенең һәрбер укучысына бүләк итте.

Флера Госман кызы актив иҗат итә, аның “Тәгәри китте йомгагым” һәм “Йөрәгемдә буран” шигырьләр китапларын әдәбият сөючеләр яратып кабул иттеләр. Ә инде аның әкиятләре тупланган җиде китабын балалар бакчаларында һәм мәктәпләрдә бик яратып кулланалар.

                                                                                             Шәфигулла Гарипов

 

Туган тел дәреслекләре

Илебез халкы  1 сентябрь– Белем көнен бәйрәм итә. Мәктәпкәчә яшьтәге балаларны, укучыларны, ата-аналарны, хәтта әби-бабайларны да шатландыра, уйландыра, һәркемне дә балачагына, мәктәп елларына алып кайта торган  бәйрәм бүген. Иртәдән үк матур итеп киенгән, кулларына чәчәк букетлары тоткан балаларны күргәч күңелләр күтәрелеп китте.

Белем көне уңаеннан музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә  “Якташларыбыз төзегән дәреслекләр” дип исемләнгән күргәзмә урнаштырылды. Быел, 2021 ел – Татарстан Республикасында Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы буларак билгеләп үтелүен исәпкә алып без анда төрле елларда  туган телебезне өйрәтүдә кулланылган  татар теле һәм әдәбияты дәреслекләрен, укытучыларга тәкъдим ителгән методик ярдәмлекләрне тупладык. Безнең якташларыбыз Хәй Хисмәтуллин, Наҗия Саттарова, Мәрьям Хәсәнова, Мөхәммәт Мәһдиев, Фәрваз Миңнуллин, Альберт Яхин, Хәнәфи Бәдигый һәм башкалар катнашында төзелгән дәреслекләрне кулланып бик күп еллар дәвамында милләттәшләребез  туган телебезне тирәнтен өйрәнгәннәр.

Белем  “Әлифба” дан  башлана.  Ярты гасыр дәвамында татар  һәм башка милләт балаларына туган  телебездә укырга һәм дөрес итеп язарга өйрәткән “Әлифба”  китаплары, язарга өйрәтү дәфтәрләре,  башлангыч  сыйныфлар өчен уку  һәм татар теле дәреслекләре иҗат иткән  Сәләй Вагыйзов һәм Рәмзия Вәлитованың бәяләп бетергесез хезмәтләре белән  күргәзмәдә якыннан танышырга мөмкин.

Күрәзмәне караучылар үзләре укыган дәреслекләрне танырлар, райондашларыбызның бу юнәлештә дә актив булганнарын  белерләр.  Бүген мәктәпләребездә туган телебезне өйрәнү өчен барлык мөмкинлекләр бар. Һәркем үз туган телен белергә, балаларына һәм оныкларына өйрәтеп калдырырга тиеш.  Яңа уку елы һәркем өчен уңышлы булсын иде.

                                                                                                 Шәфигулла Гарипов

30 август — Татарстан Республикасы көне

Музейның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә 30 август — Татарстан Республикасы көненә багышланган күргәзмә эшли. Анда Республикабызда һәм Казан шәһәрендәге уңай үзгәрешләр турында мәгълүматлар алырга, кызыклы китаплар белән танышырга мөмкин.

Ачык һавада күргәзмә.

“ Казан арты” тарих-этнография музее 2021 ел — Татарстан республикасында туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы уңаеннан ачык һавада “И, туган тел” исемле күргәзмә оештырды. Күргәзмәдә Арча ягы талантларының туган тел турында гаҗәеп матур  шигъри юллары, әсәрләренән өзекләр урын алды.  Арча халкы күргәзмәне яратып карады.

Язучының иҗатына багышлап…

 

Музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә үзенең мавыктыргыч хикәяләре, повестьлары, юморескалары белән әдәбият сөючеләрнең ихтирамын яулаган язучы Радик Фәизовның тормыш юлы һәм иҗатына багышланган күргәзмә эшли. Анда Радик абыйның тормыш иптәше Дамира апаның музейга тапшырган материаллары төп урынны алып тора. Күргәзмәне караган һәркем язучының  карандаш белән язган кулъязмаларын, әсәрләренең кат-кат эшкәртелгән каралама вариантларын зур кызыксыну белән карыйлар. Аның музей фондында булган китаплары, газета-журналларда басылган бик күп сандагы мәкаләләре, шәхси документлары, фотолары белән якыннан танышырга мөмкин.

Радик Хәбибрахман улының кызы Светлана күргәзмә белән танышканнан соң музей хезмәткәрләренә рәхмәтен белдерде. “Әнием Дамира да, минем кыз туганнарым Венера белән Лира да әтиебез белән горурланып яшибез. Ул кайда гына эшләсә дә намуслы хезмәт итте, гаиләбезне олылап, барыбызга да терәк булып яшәде. Бүгенге көндә әнием белән бергә яшибез, аның турында сөйләшмәгән көнебез юктыр. Музейга килгән саен аның белән очрашкан кебек булам,  киңәшеп тә алам”, – дип күңелен бушатты ул.

15 майда Радик Фәизовның тууына 90 ел тулуны билгеләп үтәбез. Аның әсәрләрен укып һәркем үзе җавап таба алмаган сорауларга аңлатма таба ала. Чөнки аның язмалары уйланырга да, хыялланырга да, кирәгенчә тәрбияләнергә дә мөмкинлек бирә.

Бөек Җиңүгә — 76 ел!

Илдар Хаҗины искә алу

Артист, драматург, режиссер Илдар Хаҗиның тууына 75 ел тулу уңаеннан искә алу кичәсеннән фоторепортаж

 

Якташыбыз Илдар Хаҗиның тууына 75 ел

Саклый күрик милли горурлыкны,

                                                                                  Телебезне саклыйк, туганнар!

                                                                                           Динебезне, кыйблабызны бирмик!

                                                                                     Үлми бары шундый булганнар.

                                                                              Исем генә түгел, җисемебез

                                                                                  Җавап бирсен милли асылга.

                                                                                          Һәм әйтерлек  булсын намусыңа:

                             – Хезмәт итәм ,– диеп, – халкыма.

                                                                                    Илдар Хаҗи

      10 апрель көнне артист, режиссер, драматург, актив җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре  Хаҗиев Илдар Мөбарәк улының тууына 75 ел тулу уңаеннан искә алабыз. Илдар Хаҗи Саба районының  Керәнне авылында туган, аңа 4 яшь вакытта аларның гаиләсе районыбызның  Курса разъезды станциясенә күченә, ул шунда башлангыч белем ала һәм Курса Почмак сигезьеллык мәктәбен тәмамлый. Якташыбыз театр училищесын тәмамлаганнан соң Минзәлә, Кәрим Тинчурин исемендәге театрларда, берничә ел татар циркында эшли. Яр Чаллы шәһәрендә КамАЗ заводы төзелә башлагач, “Энергетик” мәдәният йортында  халык театры оештыра, үзе дә сәхнә әсәрләре яза һәм сәхнәләштерә. Кайда гына эшләсә дә спектакльләрдә берсеннән берсе кызыклы образлар иҗат итә һәм тамашачыларның мәхәббәтен яулый. Ул күп юнәлешләрдә иҗат итүче шәхес буларак барысына да өлгерә, аны һәркайда хөрмәт итәләр. Зур тәҗрибә туплаган, мәдәниятны үстерүгә зур планнар корган якташыбыз Илдар Хаҗи көтмәгәндә, нибары 59 яшендә вафат була.

“Казан арты” тарих-этнография музееның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә Илдар Хаҗиның  тууына 75 тулу уңаеннан күргәзмә оештырылды. Анда  аның портретлары, башкарган рольләре сүрәтләнгән картиналар, сәхнә костюмнары, грим өстәле һәм зур көзгесе, театр афишалары, иҗаты турында китаплар, газета-журналларда басылган мәкаләләр, фотодокументлар белән танышырга мөмкин.

Урта Курсада Госман Бакировны искә алдылар

Урта Курса авылы мәдәният йортында фронтовик язучы, укытучы Госман Бакировны искә алу кичәсе булды. Әлеге чарада хезмәттәшебез Шәфигулла Гарипов һәм Гөлүсә Хаҗиева да күргәзмә белән катнашты.

Театр яктылыкка, нурга илтә…

Баш исәк тә даһи җанның

сәнгатьтәге көченә,

тик ул да каршы тора алмый

сәхнә әйләнешенә.

…Күренешләрне алыштырып,

әйләнеп кереп китә.

Гомерләрне, бәгырьләрне

кискәләп, телеп китә.

Менә шушы әйләнештә

кемнеңдер соңгы роле.

Соңгы алкышлануы,

иң соңгы алган гөле.

Кемдер Зөһрә, кемдер Таһир,

кем әле Хәлил бүген.

Пенсиядәге карт артистның

үз хәле хәлдер бүген…

Әйләнә сәхнә, әйләнә,

сибелеп кала еллар.

Сибелеп кала язмышлар,

Режиссерлар, геройлар…

Сибелә…Әйләнә сәхнә.

Булмый шул каршы торып.

Изге җиргә була икән

табынып тик, баш орып.

Тоела кайчак, сәхнә ул

агачтан түгелдер күк.

Күз яше белән юылган

көзгедер, күңелдер күк.

Анда иңләп йөрүчеләр

Илаһи затлар кебек.

Алар гаҗәеп якын да

Һәм бераз ят та кебек.

…Әйләнә сәхнә, әйләнә,

шуышып кереп китә.

Гомерләрне, бәгырьләрне

Кискәләп, телеп китә.

 

Татарстанның халык шагыйре Равил Фәйзуллинның “Әйләнә сәхнә, әйләнә…” шигыре 27 мартта билгеләп үтелә торган Халыкара театр көне уңаеннан бик урынлы яңгырый.

 

Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрының  иҗат юлы Арча белән бәйле. 1938 елның 1 октябрендә ТАССР Халык комиссарлары Советының сәнгать буенча идарәсе карары белән Татар дәүләт академия театрының колхоз-совхоз филиалы мөстәкыйль 6 номерлы колхоз-совхоз театрына үзгәртелә. Бу театрның үзәге итеп Балтач авылы билгеләнә. Театр Балтач, Кызыл Юл, Әтнә, Дөбъяз, Яшел Үзән, Биектау, Арча, Кукмара, Норлат һәм Кайбыч районнарына хезмәт итәргә тиеш була. Художество җитәкчесе һәм директоры итеп Әсхәт Мәҗитов билгеләнә.

Ләкин бер елдан аз гына артык вакыт узгач, 1939 елның 14 декабрендә яңа приказ чыга: «6 номерлы колхоз-совхоз театрын, хезмәт күрсәтү радиусыннан читтә булу сәбәпле, Арча шәһәренә күчерергә”. Шулай итеп театр 1940 елның 1 январеннан Арчада урнашып эшли башлый.

Театр бу елларда Мөхәммәт Әблиевнең “Шәмсекамәр”, Фәтхи Бурнашның “Яшь йөрәкләр”, Риза Ишморатның “Гөлзада”, “Кайту”, Таҗи Гыйззәтнең “Серле казна” һәм башка спектакльләрен куя.

Риза Ишморатның “Кайту” драмасында Вера Минкина Мәхмүзә, Галиәсгар Камалнаң бертуган сеңлесе Зәйнәп Камалова гади колхозчы персонажларын башкаралар. 1940-42 елдан театрда Галиәсгар Камалның улы Фәикъ Камал уйный, ул язучылык хезмәте белән дә шөгыльләнгән. Фәикъ 1942 елда фронтка китә һәм сугыш кырында һәлак булып кала.Театрда, Арчада торып эшләгән елларда, булачак драматург Сәет Шәкүров, Сафия Хөснетдинова, Хан Исмагилов, Зәйтүнә Халиуллина, Габдрахман Салимов, Зәкия Туишева, Мәхмүт Якупов, Асия Әхмәтҗанова, Тайфур һәм Җиһан Кигубаевлар, Галия Фахретдинова һәм башкалар уйныйлар.

Бөек Ватан сугышы башлангач, театрның хәле начарая. Күпчелек артистлар фронтка китә. Ирләрдән әйдәп баручы берничә артист кына кала: Газиз Гиматов, Хан Исмагилов һәм театр җитәкчесе Әсхәт Мәҗитов. Бөтен авырлык хатын-кыз артистлар җилкәсенә төшә. Труппа өчен база булмау, артистлар өчен квартирларның һәм гастрольләрдә йөрү өчен транспортның булмавы эшне катлауландыра. Актёрларга парикмахер да, гримёр да, бутафор да, грузчик та һәм сәхнә эшчесе дә булып эшләргә туры килә. Иң мөһиме һәр көнне кайсыдыр авылда спектакль куясы була. Яңа спектакльне өйрәнергә дә 5 көн генә вакыт бирелә. Авылларга барып җитү үзе бер проблема булган: җәйге эсседә, көзге һәм язгы пычракта, кышкы салкында һәм буранда, арба һәм чанада – уннарча чакрымнарны һәр көн үтәргә кирәк була. Күп очракта бөтен театр реквизитын  җилкәгә салып җәяүләп атларга туры килгән. Авыл клубларында шулай ук җитешсезлек: салкын, кысынкы, караңгы, грим салырга һәм киенергә урын булмый. Архив материалларында театр директоры Әсхәт Мәҗитовның шундый язмасы сакланган: “Иске Йорт авылы клубының сәхнә тәрәзәсен алып, шуннан йөрдек…”

Шундый начар шартларда да театр коллективы эшен дәвам итә. Авылга барып җиткәч, өйләргә урнаштыргач, артистлар үзләрен кеше дип сизә башлыйлар. Колхозчылар артистларны кадерле кунак шикелле кабул итәләр: аларны җылытып, мунча ягып, өйдәге соңгы әйберләрне чыгарып кунак итәләр, спектакльдән соң өстәл артында озаклап

дөнья хәлләре, тормыш һәм эшләр турында сөйләшеп утыралар. Тамашачы тарафыннан спектакльләрнең җылы кабул ителүе артистларга рухи азык биргән, аларның күңелләрен күтәргән. Алар авыл кешеләренең шатлыклары һәм кайгылары, аларның уй-фикерләре һәм өметләре белән яшәгәннәр һәм аларны сәхнәгә күчергәннәр.

Сугыш чорында һәр спектакль фронттан хәбәрләр белән башланган. Артистлар агитатор һәм политинформатор хезмәтен дә башкарганнар. Спектакльләрдән соң үзеннән — үзе митинг һәм җыелышлыр барлыкка килгәннәр.

1943 елда театрга Арчадан китәргә туры килә, бу юлы ул Буага күчерелә. Ә инде 1944 елның октябрендә театр Казанга кайта һәм ул озак еллар Татар дәүләт республика Күчмә театры дип йөртелә.

1963 елда Арча районы мәдәният йортында “Җидегән чишмә” театры оеша. 1963-1965 елларда коллективны Сәет Шәрәфиев җитәкләгән. Үзе артист та, үзе режиссер да булган. Үзе ясаган гармуннар белән сәхнәләрдә чыгыш ясап йөргән. Абдулла Вәлиев хатыны Зәйнәп белән спектакльләрдә катнашкан. Сәхнә тормышы гел шома гына бармый, әлбәттә. Арча театрының да торгынлык халәте кичергән чаклары була. Бер-бер артлы режиссерлар алышына. 1985 елда бу эшкә җиң сызганып, ул вакытта Арча радиосында эшләгән, хәзер “Безнең гәҗит” газетасы мөхәррире Илфат Фәйзрахманов керешә. Башта район газетасына белдерү биреп, коллектив туплый. Беренче итеп Әнгам Атнабаевның “Балакайларым” пьсасын сайлап сәхнәләштерәләр.

“Белдерү буенча 30дан артык кеше җыелды. Берсен дә кире борып җибәрәсе килмәгәнгә, бер рольгә икешәр кеше өйрәттек. Берсе бер авылда, икенчесе икенче авылда уйный иде. Ул елларда Юныс Әминовның “Язылмаган законнар”ын, Хәй Вахитның “Беренче мәхәббәт”ен һәм башка пьесаларны сәхнәләштердек, смотрларда катнашып, җиңүләр яуладык”,- дип искә ала шул көннән башлап бүгенге көнгә кадәр сәхнәдән төшмәгән, Илфат киткәннән соң режиссер буларак үзе дә берничә спектакльне сәхнәгә куйган, республика, Бөтенсоюз смотрлары лауреаты Харис Сафин.

“ Ә халык театры исемен коллектив Нурия Фәхриева җитәкләгән чорда ала. Коллектив гел үсештә. Ике тапкыр Кәрим Тинчурин исемендәге театр сәхнәсендә халык күңелен яулавы, “Идел — Йорт” халык театрлары фестивалендә 118 коллектив арасында икенче урынга лаек булуы – режиссер булып эшләгән Рафис Сәләхетдиновның чын күңелдән тырышып йөрүе нәтиҗәсе,”- дип язды “Ватаным Татарстан” газетасы.. Үз эшләреннән арып кайтканнан соң, күп еллар буе шушы труппадан аерылмаган артистларга сокланырга гына кала. Харис Сафин, Илдус Хәбибуллин, Гөлсинә Зәкиева, Резидә Гарифуллина һәм башкаларны сәхнәне ярату берләштерә, сәнгатькә булган мәхәббәт аларга җан азыгы бирә.

Коллектив 2014 елда Туфан Миңнуллинның 33 ел буе Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсеннән төшмәгән “Әлдермештән Әлмәндәр”ен сәхнәләштерде.Сагындарган икән ул әлеге спектакль. Шуңадыр, Казандагы театр залы тулы тамашачы булуы артистларны да куандырды. Хәтта Галиәсгар Камал исемендәге театрның бер төркем артистлары да аларның уенын күрергә килгән.

“Әлмәндәр сәхнәгә чыгуга, тамашачы хәтерендә күренекле артист Шәүкәт Биктимеров яңарды. Бу рольне уйнаган Харис Сафинның килеш-килбәте дә, сөйләшүләре дә нәкъ Әлмәндәр бабайга туры килә.Үзенең дә озак еллар сәхнәдә уйнаганлыгы сизелеп тора. Кыскасы, коеп куйган Әлмәндәр карт.Әгәр Шәүкәт абый исән булып бу спектакльне караса, Харис Сафинга, һичшиксез, рәхмәт әйтер иде. Элек Әлмәндәр карт авызыннан ишетелмәгән “Бисмилла”, “Алла сакласын” дигән сүзләрне кулланып сөйләшү әсәрне режиссерның бүгенге көнгә яраклаштыруын сиздерә. Әллә ни зур булмаган Евстәгнәй карт образын гәүдәләндергән Илдус Хәбибуллин шул аралыкта да үзенең талантын күрсәтергә өлгерде.Әҗәл ролендәге Фуат Фәрхуллин, Гөлфирәне уйнаган Миләүшә Һадиева, егет ролендәге Марат Хәйруллин һәм малай образындагы тугыз яшьлек Мөнир Мәрдәновны тамашачы җылы кабул итте.Гомүмән, әлеге спектакльне теләсә кая алып барып күрсәтергә мөмкин. Бу – режиссерның зур иҗат иҗат җимеше,” – дип язды “Шәһри Казан” газетасы арчаларның бу спектаклен караганнан соң. “Җидегән чишмә” халык театры бүгенге көндә дә халык мәхәббәтен яулап уңышлы эшләп килә, берсеннән-берсе яратып карала торган спектакльләрне сәхнәләштереп зур уңышлар яулый.

Габдулла Тукайның ХХ гасыр башында әйткән театр турындагы: ”Театр – яктылыкка, нурга илтә, кире юлга җибәрми, уңга илтә”,– дигән ялкынлы сүзләре әле дә көчендә һәм ул театр сәнгатенең девизы булып тора. Театр 250 ел элек оешкан. Нинди генә дәүләтләр барлыкка килмәде бу вакыт эчендә, ниндиләре генә җимерелеп бетмәде, ә театр яши. Ул – мәңгелек.

 

Илдар Юзеевның “Сәхнә” шигыре  театр сәнгатен яратучыларның фикерләрен әйтеп бирә кебек.

 

Тормыш серләренә төшенәсең,

Узганыңны искә төшерәсең,

Үз хисләрең кебек кичерәсең,

Бөтен гүзәллеккә күченәсең.

Сәхнәдә, сәхнәдә

Җаның матурлана, сафлана.

 Хыял дулкынына күмеләсең,

Бәхет йолдызына үреләсең,

Үзең йолдыз булып күренәсең,

Җиргә төшкәч кенә сүреләсең.

Сәхнәдә, сәхнәдә

Җаның матурлана, сафлана.

Гүзәл мизгелләргә табынасың,

Тормыш ваклыгыннан арынасың,

Янар яшьлегеңне сагынасың.

Сәхнәдә, сәхнәдә

Җаның матурлана, сафлана.

Кызык хәлләр күреп елмаясың,

Үз-үзеңне күреп ояласың,

Гамьсез яшәвеңнән уянасың,

Мин кем эле диеп уйланасың.

Сәхнәдә, сәхнәдә

Җаның матурлана, сафлана.

 

 

“Казан арты” тарих-этнография музее директор урынбасары Шәфигулла Гарипов

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика