По страницам нашей истории …

Павел Александрович Афанасьев родился в бедной крестьянской семье Смоленской губернии 7 ноября 1886 года. Он прошел трудный путь: был каменщиком и кочегаром, матросом и шахтером. В 1905 году он стал принимать деятельное участие в революционном движении. Осенью 1905 года пишет свои первые стихи, они вошли яркой страницей в летопись этого года: «Царь испугался, издал манифест. Мертвым свобода! Живых под арест!

А вскоре автора этих гневных строк сослали в Арск. Здесь на берегу Казанки, родились новые стихи, овеянные революционной романтикой. С тех пор Павел Афанасьев стал пролетарским поэтом Павлом Арским.

В 1915 году Павел Александрович был мобилизован в армию, но и здесь он вел активную революционную пропаганду среди солдат, писал революционные стихи.

Рядовой солдат гвардейского Павловского полка с оружием в руках сражался на улицах Петрограда в феврале 1917 года. Самодержавие пало. В России началась революция. А вскоре Арского избрали заместителем председателя полкового солдатского комитета. Он с головой окунулся в революционные события бурного семнадцатого года, все находит отклик в сердце поэта.

В дни Октябрьского вооруженного восстания Павел Арский вместе с солдатами своего полка штурмовал Зимний дворец.

В 1918 году Павел Александрович вступил в партию. Он выпустил несколько сборников стихов, первый из них вышел в Петрограде в 1919 году и назывался «Годы борьбы».

Тему революции он пронес через все свое поэтическое творчество. Он всю жизнь писал стихи, его воспоминания были опубликованы в книге «В огне революции» (1967 г.)   Участник трех революций, Павел Александрович в 1956 году был награжден орденом Трудового Красного Знамени.

До конца своих дней (Павел Александрович  умер в 1967 году в Москве) сохранил теплые воспоминания об Арске. В ноябре 1966 года он писал: «В городе Арске я был в ссылке в 1906 году, откуда бежал в августе 1907 года. чудный город, древний город».(По материалам Л.Ильиной,которая в годы Отечественной войны была эвакуирована в Арск, училась в Арской средней школе №1).

Гасырларны кичкән, мең яшәр ил

Без яшәгән заман – алгарышлар чоры,

Республикам чәчәк аткан чор!

Узган юлы – йөз ел, аз да күп тә түгел,

Чал тарихлы тулы бер гасыр.

“Иң гади бер ачыш – сезнең Ильич уты,

Неон яктырткычлар янында.

Радиосы нәрсә, телевизор нигә –

“Айфон” һәм “Айпад” лар барында?!” –

Яшьләр, бәлки, шулай фикер йөртә булыр,

Роботларга йөкләп үз эшен…

Иннополис дигән иң яшь шәһәр раслый

Илнең технологик үсешен.

Татарстан атлый яңа гасыр белән

Бер үк тизлек, бер үк адымда…

“Миллениум” гүя безне тоташтыра

Заман дигән шаулы агымга.

Нано кисәкчәләр, метро, экспресслар –

Татарстан синең бүгенгең.

Тик онытмый тарих һәрбер казанышның

Күктән төшкән тылсым түгелен.

Ачлык афәтләрен, колхозлашу чорын,

Сугыш корбаннарын – һәммәсен…

Югалтулар аша, Ватан хакын хаклап,

Җиңүләргә, илем, килгәнсең!

Республикам атлый киләчәккә таба,

Зур ышаныч белән, нык басып.

Яшь алмашка торсын имин якты таңнар,

Бәхет ишекләрен киң ачып.

Дәүләтең нык булса, Татарстан — илем,

Әләмең дә горур җилфердәр.

Бер тавыштан безне: “Гасырларны кичкән,

Мең яшәр ил”, – диеп йөртерләр!

“Казан утлары” журналының октябрь санында басылып чыккан   “Мең  яшә, Татарстан!” шигыре  Республикабызның тарихы, бүгенге көне һәм уңышлары белән горурланып язылган. Аны якташыбыз, Курса Почмак авылында туып-үскән  шагыйрә, бик күп җырлар авторы Сания Әхмәтҗанова язган. Бу шигырь 6  ноябрь – Татарстан Республикасы Конституциясе көне алдыннан әдәбият сөючеләргә бүләк булып яңгырый.

Конституция – төп закон дигән сүз. Безнең республикабызда яшәүче һәр кеше шушы төп законны үтәргә, аны ихтирам итәргә, олы итеп карарга бурычлы. 1992 елның 6 ноябрендә кабул ителгән Татарстан Республикасы Конституциясе  хәзерге хокукый системаны булдыруда әһәмиятле роль уйный, иҗтимагый-сәяси үсешенә уңай йогынты ясый. Республиканың Төп законына таянып без икътисадны һәм социаль өлкәне үстерәбез, Татарстан Республикасы илнең алдынгы төбәкләре сафында ныклы урын тота. Даими рәвештә тормыш-көнкүреш дәрәҗәсен яхшырту, шул исәптән кешеләрнең керемнәрен арттыру, ныклы белем бирү һәм сыйфатлы итеп медицина хезмәте күрсәтү, һәркемгә торак алу, мәдәни-спорт объектларына йөрү, яшәү өчен уңайлы тирәлек булдыру һәм рухи үсешне тәэмин итү мөмкинлекләре тудыра.

Якташыбыз, Мөрәле авылында туып-үскән шагыйрь Хәнәфи Бәдигыйның   “Төп Канун” дигән  шигырендә Республикабызның Конституциясе кабул ителү белән горурлану, халкыбызны ярату һәм хөрмәтләү чагыла.                                             

Тал песие генә буласы иде,

Җылынасы кояш нурында.

Кая инде безгә шигырь язу

Илнең Төп Кануны турында.

Безнең өчен күпме язды аны

Рәсәй совет хөкемдарлары.

Кабул ителде дә таләп итте,

Болыт басты күкне аннары.

Күпме купшы сүзләр ишеттек без,

Шул сүзләргә күпме кул чаптык.

Хокуксызлар булып яшәсәк тә,

“Якты киләчәккә” дип чаптык.

Һәм, ниһаять, килде шундый көннәр –

Үз Кануны Татарстанның.

Халкыбызны яклар, саклар көче булсын,

Бу Төп Канун дигән дастанның.

Кая инде җитди шигырь язу

Илнең кагыйдәсе турында!

Әмма язылгандыр… яшәгәнгә

Безнең Кануныбыз нурында!

“Казан арты” тарих-этнография музееның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә “6 ноябрь – Татарстан Республикасы Конституциясе көне” дип исемләнгән күргәзмә эшли. Анда Республикабыз тарихы һәм бүгенге көне турында кызыклы экспонатлар куелган. Мәктәп укучылары, килгән кунаклар күргәзмәне кызыксынып карыйлар.

Без – көчле, бердәм халык

Рус белән тормыш кичердек сайрашып,

                                                                                                     Тел, лөгать, гадәт вә әхлак алмашып.

                                                                                                                                                   Габдулла Тукай

      4 ноябрь – Халыклар бердәмлеге көне. Бу көн илебез тарихына хөрмәт һәм аның данлыклы традицияләрен дәвам итү көне буларак, Россиядә 2005 елдан билгеләп үтелә. Халкыбыз буыннан-буынга күчеп килгән тарихи хәтернең кадерен белә, балаларга һәм оныкларга туган җирне ярату, гражданлык теләктәшлеге һәм башка диннәргә карата ихтирамлы мөнәсәбәттә булу кебек мәңгелек кыйммәтләрне тапшыра.

Тарихи тамырлары тирәнгә барып тоташа торган бу дәүләткүләм бәйрәм Россия дәүләтчелеге тарихының онытылмас сәхифәләрен гәүдәләндерә. Моннан дүрт гасырдан артык элек безнең бабаларыбыз  Ватаныбызны дошманнардан азат итеп, Россия дәүләтенең  мөстәкыйльлеген саклап кала. Нәкъ менә халыкның бердәмлеге иң катлаулы, авыр вакытларда ил язмышын хәл итә һәм зур җиңүләргә ирешүгә нигез була. Һәм бүген илебезнең төп хәзинәсен тәшкил иткән, күп төрле гореф-гадәтләргә, йолаларга, мәдәниятләргә, телләргә, дини карашларга ия булган халкыбыз шулай ук бердәмлеккә, тынычлыкка һәм татулыкка омтылып яши.

Бүгенге көндә күпмилләтле халкыбыз өчен бу бәйрәм илебезнең тарихи үткәнен барлау гына түгел, ул демократия һәм үзара ихтирам, тынычлык, иминлек һәм гаделлек принципларына өндәү дә, Россия халыкларына хас булган бердәмлекне һәм гасырлар буена тупланган туганлык, кешелеклелек, дуслык хисләрен ныгытуга һәм тагын да үстерүгә этәргеч тә булып тора.

 

“Россиядә 172 милләт һәм барлык дини конфессия вәкилләре яши. Шуңа күрә халыкларның хокукларын тану, аларны тормышка ашыру бик мөһим. Милләтләр арасындагы мөнәсәбәтләрнең бүгенге этабында Россия кебек күпмилләтле дәүләткә халыкара танылган кеше хокуклары проблемаларын тикшерүнең актуальлеге бәхәссез”,– дип яза якташыбыз, күренекле журналист Әгъзәм Фәйзрахманов..

Татарстан Республикасы – бердәм Россия Федерациясенең аерылгысыз өлеше. Безнең уңышлар аның үсешенә, халыкара киңлектә абруе артуга турыдан-туры бәйле. Халыклар бердәмлеге көнен бәйрәм итү алга таба да куәтле икътисадый һәм мәдәни багланышларны киңәйтүгә, күпкырлы дуслык мөнәсәбәтләрен ныгытуга хезмәт итәр.

Россиянең, шул исәптән Татарстанның да хәзергесе һәм киләчәге өчен һәркем җаваплы. Күпмилләтле халкыбыз үзенең хезмәт сөючәнлеге, һөнәри осталыгы һәм тырышлыгы белән илебезнең үсешенә лаеклы өлеш кертә.

Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнехановның Халыклар бердәмлеге көне уңаеннан: “Бүгенге катлаулы сәяси вазгыять шартларында милләтара һәм конфессияара тынычлыкны һәм гражданнар арасында татулыкны ныгыту аеруча мөһим, Татарстанда игълан ителгән Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы бу юнәлешкә аеруча булышлык итәргә тиеш”,– дип әйтелгән татарстанлыларга мөрәҗәгатендә.

Без сезне Халыклар бердәмлеге көне уңаеннан котлыйбыз, һәркемгә тормыш сөючәнлек, үз көчләрегезгә ышаныч, гаилә иминлеге, тынычлык һәм муллык телибез. Өлкәннәребез дә, һәм без дә яхшы хәтерлибез, сүзләрен Әхмәт Ерикәй, көен Сәлих Сәйдәшев иҗат иткән “Дуслык турында җыр” бу бәйрәмгә бик тә туры килә һәм ул әле бүген дә әһәмиятен югалтмый.

                                              Бердәмлекнең көче океан,

                                              Океаннан хәтта көчлерәк.

 Без күтәргән дуслык байрагы

   Гасырларга барыр җилфердәп.

                         Үстергән дә безне чын дуслык,

                            Көч биргән дә безгә чын дуслык.

                    Дуслык булса, яшәр гомергә

                          Бөтен җир шарында тынычлык.

Район мәктәпләре белән бергәләп

“Казан арты” тарих-этнография музееның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә “Музейның район мәктәпләре белән әшләү тәҗрибәсе” дип исемләнгән күргәзмә оештырылган иде. 2018 елда Республикабызның Мәдәният министрлыгының грантына лаек булган   ”Арча ягы– данлы төбәк” проектының бер юнәлеше мәктәпләрдә күргәзмәләр оештырып, районыбызда туып-үскән күренекле шәхесләребезнең тормыш кыйммәтләрен күрсәтү иде.

Бу проект нигезендә без алынган җиһазларны кулланып, соңгы вакытта тормышлар катлауланып китүгә караммастан, 2019-2020 елларда районыбыз мәктәпләрендә берсеннән-берсе кызыклы һәм истә калырлык күргәзмәләр тәкъдим итеп, алар янында экскурсияләр уздырдык. Билгеле инде район мәгариф идарәсе һәм мәктәп коллективлары теләктәшлек күрсәттеләр, бигрәк тә мәктәпләрдәге музей җитәкчеләре бик теләп ярдәм иттеләр. Аның кадәр  укучыларны музеебызга алып килү мөмкин дә булмас иде.

“2019 ел–Россиядә Театр елы” на багышланган күргәзмәне Арча шәһәренең 2нче,6нчы мәктәпләрендә, 5нче гимназиядә, мәктәпләр белән бергә оештырылган кичәләрдә Яңа Кырлай Һәм Утар Аты мәдәният йортларында бик яратып карадылар. Шушмабаш мәктәбендә филология фәннәре докторы Фәрит Бәширне, Шурабаш мәктәбендә якташлары язучы, драматург, җәмәгать эшлеклесе Габделгазиз Монасыйповны һәм театр артисты, драматург,режиссер Гафур Каюмовны искә алу кичәләрендә куелган күргәзмәләрдә аларның тормыш юлларын һәм иҗатларын ачып бирү өчен музейда тупланган кызыклы экспонатларны кулландык. Шурабаш мәктәбендә шул ук көнне Чаллы шәһәрендә яшәп иҗат итүче шагырь,бик күп җырлар авторы Галиәхмәт Шаһи белән очрашу да булды, ул үзенә 70 яшь тулу уңаеннан тәкъдим ителгән күргәзмәне карап бик горурланды. Шулай ук  Урта Курса мәктәбендә Татарстанның халык артисты Булат Сәләхов белән очрашу, ә инде Курса разъезды мәктәбендә аны сәхнә серләренә өйрәткән театр һәм цирк артисты, режиссер Илдар Хаҗины искә алу кичәләрендә урнаштырылган күргәзмәләрдә музей фондының бөтен мөмкинлекләрен дә кулландык.Тагын бик күп мисаллар китерергә мөмкин, алар  барысы да язмалары һәм фотолары белән музей фондында тупланып баралар.

Бу проект әле ел ахырына кадәр эшли, мәктәпләр белән башкарган эшләребез турындагы күргәзмәбез үзенә күрә бер нәтиҗәләребезне барлау,   киләчәк өчен яңа эш формалары уйлап табуга юнәлеш тә булды.

Страшные годы репрессий

В историко-этнографическом музее «Казан арты» состоялось мероприятие, посвященное Дню памяти жертв политических репрессий. Гостями музея стали студенты Арского гуманитарно-технического техникума.

Заведующая музеем М.Магдеева Габидуллина Х.К. рассказала о репрессированных  из д. Губурчак, об отце народного писателя М.Магдеева; заместитель директора Гарипов Ш.З. познакомил с жизнью писателя М.Галяу, уроженца д. Ташкичу,  ставшего невинной жертвой репрессий.

 

 

 

“Минем нинди гаебем бар?”

Мөхәммәт Мәһдиевнең әтисе Сөнгатулла Бәдретдин улы репрессия корбаны булуын яхшы беләбез. Әтисенең ачы язмышы әсәрләрендә ачык сурәтләнеп, гаиләсенең нинди газап-авырлыклар аша үтүләрен күз алдына китерәбез. Ләкин авылыбызда мондый корбаннар берәү генә булмаган. 1937 елның 16 ноябрендә кулга алынып, атып үтерелгән Мәхмүт Әхмәдиев, 1937 елның 19 декабрендә төрмәгә утыртылып, 1938 елның 5 январенда атып үтерелгән Сөнгатулла Мәһдиев, ак финнарга әсирлеккә төшкәне өчен 1940 елның 22 августында кулга алынган Шамил Нурисламовлар… Алар арасында Гыйндулла Габидуллин да бар. Бу кешеләр – аңлы, белемле, киләчәккә карап фикер һәм эш йөртүче авылдашларыбыз.

Габидуллин Гыйндулла Габидулла улы 1908 елда Арча районы, Гөберчәк авылында алты балалы ярлы крестьян гаиләсендә дөньяга килә. 9 яшендә Сөнгатулла муллага укырга йөри. Бертуганнары белем ала алмаган вакытта, Гыйндулла укырга-язарга өйрәнә, дин сабакларын үзләштерә. Егет булып өлгерә. Туры сүзле, намуслы Гыйндулла авыл кызы Миңнебәдәргә өйләнә. Колхозда гел җитәкче урында: ферма, яшелчә, алмагач бакчалары мөдире булып эшли.

Урман буенда сыер һәм җәнлекләр фермасы урнаша. Гыйндулла шунда ферма мөдире булып эшли. Язгы якта малларга ашатырга бетә. Сыерлар күтәрәмгә кала, аларны бау белән күтәртеп савалар. Төнге көтүгә чыгара башлагач, маллар бераз хәлләнәләр. Гыйндулла ул вакытта да өенә кайтмыйча, фермада маллар янында кала. Аннан соңгы елларда колхоз амбарында ашлык киптерү агрегатында эшли.

Аның намус белән тырышып эшләгәне, күрсәткечләре югары булу, авыл халкын яклап, аларга уңайлыклар тудыру хакындагы фикерләре кайберәүләрнең ачуын, көнчесен китерә. Аны, партиягә каршы чыга дип, эзәрлекли башлыйлар, гел йортына кереп тентүләр, сорау алулар үткәрәләр. Бу түбәнсетүләргә түзә алмагач, ул гаиләсен алып, Казанка авылындагы туганына барып, качып та яшәп карый. Ул вакытта урманчы хезмәтен башкара. Бервакыт балалары Ленин, Сталин портретларын алып, сызгалап уйныйлар. Нәкъ шул мизгелдә кабат НКВДның тентүчеләре өйгә килеп керә. Балалардан: “Кем сезгә бу сурәтләргә сызгаларга кушты?” – дип сорыйлар. Зирәк акыл белән Гыйндулланың олы кызы : “Без үзебез буйыйбыз”, – дип җавап кайтара. НКВДчылар Гыйндуллага бәйләнерлек әйбер тапмагач, йорттан чыгып китәләр. Миңнебәдәрнең абыйсы Әмин, биш кешелек гаилә гел кеше өстендә яши алмаячагын аңлап, аларны кире авылга алып кайта. Ничек кенә булмасын, кайберәүләрнең саруын кайнаткан, алдынгы карашлы, үз фикерле, тырыш Гыйндулланы ялган шаһитләр табып, ниндидер документларга кул куйдырып, “халык дошманы” тамгасы белән 1941 елның 17 апрелендә төрмәгә утырталар. Аның берсеннән-берсе кечкенә өч сабые, җиләктәй хатыны кала. Гыйндулла үзенең нинди гаеп белән төрмәгә утыртылуын аңламый да. Ә авылда аның хезмәтеннән, тормышыннан көнләшүчеләр җитәрлек. Бу көнләшү Гыйндулланың әтисе чорыннан ук башланган һәм нәселдән үч алу теләге белән янганнар аны нәкъ менә Гыйндулладан алганнар. Әлеге вакыйганың тарихы байтак тирәннән башлана. Ләкин бу турыда язуның мәгънәсен тапмыйм, чөнки Мөхәммәт Мәһдиев язганча, әти-бабаларының үчле гомер кичерүләренә бүген авылда яшәүче нәсел дәвамчылары гаепле түгел. Бәлки алар бу тарихны белми дә торганнардыр…

Гыйндулла Габидуллин Казанның Вахитов төрмәсендә алты ел утыра. Төрмәдә ул ашханәгә ашамлыклар ташый. Хатыны Миңнебәдәр мөмкинлеге булганда аның янына килә, хәлен белә. Алты елдан соң Гыйндулла авылга кайта һәм колхозда эшләвен дәвам итә, тагын ике баласы туа. Заяга узган алты ел эчендә ниләр генә күрмәгәндер, ләкин бу турыда ул берни сөйләргә яратмый. Гыйндулланың йөрәген тырнап торган “халык дошманы” тамгасыннан арынасы килә. Ул үзенең тормыш һәм хезмәт юлын язып, Мәскәүгә хат юллый. “Мин ни өчен алты ел гомеремне төрмәдә үткәреп, балаларымны, хатынымны тормышның авыр чагында ялгыз калдырдым?” – дигән сорауга җавап сорый. Күрәсең, Мәскәүдә дә аңсызлар утырмый, Гыйндулла Габидуллин турында төгәл һәм дөрес мәгълүмат туплап, 1962 елның 21 февралендә РСФСРның суды аны аклый. Бу турыда хәбәр килгәч, балаларына пенсия билгеләнә, Гыйндулланың алты еллык газабын хезмәт стажына кертергә дигән приказ чыга һәм шулай эшләнә дә.

Гыйндулла Казаклар авылы башында урнашкан яшелчәлек бригадиры булып эшли. Яшелчәләр әйбәт үссен өчен ул каникул чорында укучы балаларны да эшкә җәлеп итә. Алар инештән көянтә-чиләк белән су ташыйлар. Кәбестә, кыяр, кишер ишелеп уңа. Югары уңыш алуга ирешкән Гыйндулла алма бакчасының эшен дә башлап җибәрә. Кура җиләге, карлыган да ишле булып, уңышы елдан-ел арта гына бара. Анда да балалар җәйге каникулда чүп үләне җыялар, су сибәләр. Гыйндулла Габидуллин авырган малларны да дәвалый. Нинди генә эшкә тотынса да, ул намус белән башкара, башкаларга үрнәк алырлык итеп эшли.

Бертуганы өчен колхоз хисабына йорт салдыруга да ирешкән кеше ул. Абыйсы Һадиулланың гаиләсе 1950 еллар башында читкә чыгып китә. Ләкин кире әйләнеп кайтканда аларның алты почмаклы йортына колхоз рөхсәтсез корчаңгы сарыклар керткән була. Гаилә тору урынсыз кала. Берничә ел ферма өендә яшәргә мәҗбүр булган гаилә бары 1961 елда гына Гыйндулланың тырышлыгы нәтиҗәсендә яңа төзелгән йортка керә.

Кыю йөрәкле, үз сүзен өзеп әйтә белүче, репрессия корбаны булган авылдашыбызның балалары үсеп, белем алып, эшкә урнашалар, гаилә коралар, балалар үстерәләр. Гыйндулла 1978 елның 2 июнендә, каты авырудан соң вафат була. Төзегән йорты, утырткан алмагачлары бүген дә аны сагынып, моңсуланып утыралар сыман.

Бирелмичә калган исем

Бөек Ватан сугышына үзе эшләгән трактор белән фронтка киткән авылдашыбыз Галимҗан ага Закировның тормыш юлы бик тә үзенчәлекле. Аның әти-әнисе тырыш кешеләр булган, малларны күп асраганнар, атлар үрчеткәннәр, үзләренең кибетләре булып, сәүдәгәрлек эше белән шөгыльләнгәннәр. Акыллы, тырыш булулары өстенә чисталык, пөхтәлекне яраткан нәсел кешеләре авылда башка гаиләләрдән аерылып торган. Закирның хатыны Минсафа – халык медицинасының бар үзенчәлекләрен үзләштереп, тирә-якта дәвалаучы буларак дан тоткан кеше. Ул бик кыю йөрәкле, максатчан булып, бернинди тормыш мәшәкатьләре каршында югалып калмый, тиз арада чыгу юлын табучы хатын булган. Аның характеры улы Галимҗанга да күчкән. 1911 елда дөньяга килгән малай авыл мәдрәсәсендә гарәп шрифты белән укырга-язарга өйрәнсә, Гөберчәк мәктәбендә башка фәннәрне яхшы үзләштерә. 18 яшендә Галимҗан Биектау районы Чабакси авылында яңа ачылган тракторчылар әзерләү училищесына укырга керә. Аны тәмамлагач, Теләче районы Сталин исемендәге совхозда “Фордзон” тракторында эшли. 1931 елда туган авылы Гөберчәктә колхоз оеша, ул ике дә уйламыйча, кайтып колхозга керә һәм бригадир булып эшли башлый. Бер ел эшләгәч, Арчада механиклар әзерләү курсында белем алып, колхозда кырчылык бригадиры булып эшли. Галимҗан гел белем эстәү ягында булган кеше. 1933 елда Арчадагы механизаторлар әзерләү курсларын тәмамлый. Арча МТС тракторчысы булып Яңа Сала, Чиканас, Әзәк, Иске Кырлай, Курса авыл кырларында тырышып эшли.

1937 елда бер дә көтелмәгән хәл килеп чыга. Ул чорда тракторчылар бик аз булган. Арча МТСы җитәкчесе Алтынбаев планны арттырып үтәп, үзенең дәрәҗәсен күтәрергә тели. Тракторчыларга ял бирмичә, көн-төн эшләтә. Ул яшь, хезмәтен намус белән башкаручы Галимҗанның югары күрсәткечләрен баштан ук өнәп тә бетерми. Егет өч тәүлек руль артында тимер атын йөгәнли. Ләкин йокы үзенекен итә, руль артында килеш Галимҗан йокыга китә һәм бәрелә, тракторы сафтан чыга. Шушы вакыйга аркасында тикшерүләр башлана һәм Галимҗанны гаепле итеп калдыралар. Аның язмышы кыл өстендә кала. Тикшерүләр барышында үз-үзен яраткан Алтынбаевның кайчандыр аклар офицеры, Деникинга хезмәт итүе ачыклана. Мәгълүматлар билгеле булгач кына Галимҗанны аклыйлар. Шушы вакыйга аркасында авылдашыбызга бирелергә тиешле Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелми кала…

Тракторын биш бармагы кебек яхшы белгән Галимҗан 1939, 1940 елларда намуслы хезмәте белән Мәскәүдә Бөтенсоюз Авыл хуҗалыгы күргәзмәсендә Татарстан данын яклый. Күргәзмәдә бирелгән таныклыклары бүген аның туган нигезендә саклана.

1940 елда Казанбаш МТСы оеша. Ул шул МТС тракторчысы буларак, төрле колхоз кырларында көнне төнгә ялгап эшли. Тракторы ватылса, детальләрен үзе МТСка алып барып ремонтлый, кире кырга барып, тракторын “дәвалый”. Кара мазутка буялып эшләгән Галимҗан 1941 елның апрель аенда авылның иң чибәр, сылу гәүдәле, эшчән Мәликә исемле кызына өйләнә.

Бөек Ватан сугышы башлангач үзе эшләгән НАТИ тракторы белән Галимҗан сугышка чыгып китә. Хатыны авырлы килеш кала һәм Сәлихҗаны 1942 елның мартында дөньяга килә. Улы туганны хатлар аша гына белгән Галимҗан Смоленск, аннары Мәскәү асты шәһәрләрен саклауда катнаша. Ләкин каты яралана, табиблар ике аягын да кисәргә кирәк дигән нәтиҗәгә киләләр. Галимҗан Полян госпиталендә дәвалана. Әнисе бу хәбәрне белүгә улы янына юл ала. Язгы боз кузгалган вакытта Минсафа, үз гомерен куркыныч астына куеп, Вятка елгасын шуышып чыга һәм госпитальгә барып җитә. Бөтен җаваплылыкны үз өстенә алып, әнисе табибларга улының аякларын кисәргә рөхсәт бирми. Улын үзе белән алып кайтып китә һәм халык медицинасы белән аякка бастыра. Бу гаҗәп хәл була.

Аякка баскан фронтовик туган авылында тракторчылар бригадиры була. Механизаторлар белән уртак тел табып, утыз ел инженер-механик булып эшли. Ул – коммунист кеше, партия куйган бурычларны үти. Ару-талуны белмәүче авылдашыбыз берничә мәртәбә Татарстанның Югары Советы депутаты булып сайлана, Мәскәүдә Коммунистлар партиясе съездларында катнаша. Аның тырыш хезмәте күп төрле хөкүмәт бүләкләре белән бәяләнә. Хәтта персональ пенсия белән лаеклы ялга чыкса да, район, колхоз җитәкчелеге кире эшкә чыгуын үтенеп мөрәҗәгать итәләр. Моңлы итеп җырларга яраткан, кара бөдрә чәчле Галимҗанның уңышларга ирешүендә хатыны Мәликәнең өлеше зур. Тапкыр, сабыр, мөлаем Мәликә белән Галимҗан сигез балага гомер биргәннәр. Ә аларны тәрбияләү, укытып чыгару күпчелек Мәликә өстенә йөкләнә. Ул аларны хезмәт белән тәрбияли: һәркайсына хуҗалык эшләрен бүлеп бирә, балаларына йорт мәшәкатьләрен өйрәнеп үсәргә дә яхшы ысул була. Мәликә үзе артельдә тегүче, кырда уракчы булып, колхозның башка эшләрендә дә актив катнаша. Бервакытта да зарлана, сыкрана белмәүче тракторчы хатыны түзем, итагатьле һәм гадел дә булган кеше. Иренең намуслы хезмәте аркасында алар мохтаҗлыкны күрмиләр. Мәликә сорап кергән кешегә оныннан, ипи-шикәреннән дә өлеш чыгара. Өенә кем генә кермәсен, өстәлендә самавары кайнап торган. Балалары үсеп җитеп, шәһәргә китеп эшли башлагач, һинд чәе, лимон, җиләк-җимешне күчтәнәчкә алып кайтсалар, ул күрше-тирәсе белән аны бүлешкән. Киң һәм ачык йөзле, игътибарлы, юмартлыгы белән башкалардан бераз аерылып торган дисәм дә ялгыш булмастыр. Зирәк акыллы, тырыш Мәликә гаилә учагын сүндермичә, балаларына дөрес тәрбия биреп, үз үрнәгендә хезмәтне сөяргә өйрәтә. Оясында ни күрсә, очканда шул булыр, ди халкыбыз. Мәликәнең балалары да нәкъ шундыйлардан.

Галимҗан белән Мәликә Закировлар кырык ике ел тигез гомер кичереп, 1983 елда бер-бер артлы, биш ай аерма белән, гүр иясе булалар.

Балалары әти-әниләренең йөзенә кызыллык китермичә, тормышта үз юлларын табып, гаилә корып, балалар үстерәләр һәм гореф-гадәтләрне саклап, туган нигезне таратмыйча һәрвакыт кайтып       йөриләр, әрвахлар рухына Коръән укыталар.

Әби-бабае турындагы мәгълүматны оныклары Булат Гарифуллин җыйнаган. Кызыксынучан, тарихи вакыйгалар агышын ул барлаган, ә мин аның язмасын кулланып, авылдашларыбызның тормыш юлының бер өлешен сезнең тарафка җиткерергә генә теләдем. Гөберчәк авылының уңган, тырыш, намуслы гаиләләренең берсе булган Закировлар бүген дә сынатмыйлар, намуслы хезмәтләре, ачык йөзләре белән авылдашларыбызның хөрмәтен казанып яшиләр.

Шәхес культы корбаны

30 октябрь Россиядә сәяси репрессия корбаннарын искә алу көне буларак билгеләп үтелә. Тарихыбызда җан өшетерлек вакыйгалар булып калган репрессия еллары әле бүген дә күпләрнең күңелендә саклана. Ил белән Сталин идарә иткән елларда гөнаһсызга гаепләнүчеләр саны 50 миллионнан да артык дигән мәгълүмат бар. Бу исәптән уйласаң, күпме гаиләләр таркалган, балалар ятим калган…

Әдәбият сөючеләргә үзенең “Болганчык еллар” һәм “Мөһаҗирләр” тарихи романнары, “Пугач явы”, “Саламторханнар” кебек сәхнә әсәрләре белән яхшы таныш булган язучы, драматург, журналист, публицист, тәрҗемәче, 1934 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы, Ташкичү авылында туып-үскән якташыбыз Мәхмүт Галәү урынсызга гаепләнүчеләрнең берсе.

1926 елдан Советка каршы пантюркистик диверсион-террорчылык һәм шпионлык оешмасында актив катнашуы, бу оешмага башкаларны туплауда катнашканы, 1933 елдан СССР территориясендә Төркия дәүләтенә теләктәшлек күрсәтеп шпионлык эшчәнлеге алып барган өчен Галәветдинов Мәхмүд Галәветдин улы СССР Верховный Судының Хәрби коллегиясенең 1937 елның 4 ноябрь карары белән иң югары җәзага, атып үтерүгә һәм булган мөлкәтен тартып алуга хөкем ителә. Хөкем карары шунда ук үтәлә һәм ул Мәскәүдәге гомуми каберлектә җирләнә. Бер елдан аның хатыны Зәйнәпне дә кулга алалар һәм хөкем итеп төрмәгә җибәрәләр. Ә кызлары Ләләне балалар йортына урнаштыралар.

1957 елның  9 мартында шул ук Югары Суд Мәхмүт Галәүгә карата яла ягуларның дөрес булмавын, аның тарафыннан хокук бозу очраклары расланмавын һәм хөкем карарының дөрес чыгарылмавын раслый, якташыбызга карата ачылган җинаять эшен туктата. Бу суд карарының һәм 1957 елның 14 мартында  бирелгән белешмәнең күчермәсе безнең музейда саклана, анда Мәхмүт Галәүнең үлгәннән соң халкыбыз алдында аклануы әйтелгән.

Язучы Мәхмүт Галәү кыска гына гомер эчендә безгә шулкадәр кыйммәтле әдәби мирас калдырган, дәреслекләр чыгаруга ярдәм иткән, революциядән  соңгы үзгәреш елларында бәяләп бетергесез эшләр башкарган. Бер нинди гаебе булмаган  якташыбыз күпме газаплар кичергән, күпме язасы хезмәтләре язылмый калган, булганнарының да күп өлеше югалган. Әлегә кадәр аның үлеменең төгәл вакыты да билгеле түгел иде,  1938 ел дип йөртелде.  Язучының  оныклары Үзәк архивлардагы документларны өйрәнгәч кенә дөреслек ачылды. Ләкин әле Мәхмүт Галәүнең, Мәскәүдәге фатирында кулга алган вакытта, югалган язмаларының, шәхси  документларының язмышлары бүген дә билгесез. Әйе, тарихта мондый мәгънәсез вакыйгалар кабатланмасын, һәркем үзенә бирелгән  гомерне,  үзенчә бәхетле яшәп уздырсын иде.

История одной семьи…

В своей статье я хочу рассказать  о нашем земляке, уроженце села Кшкар, пережившем  тяжелые годы репрессий, лишений  и сложных военных  лет.

Валеев-Апакашев Мазит Валеевич родился в 1924 году. В роковой 1930 год в их семье было  шестеро  детей. Его отец, человек трудолюбивый и беспокойный, для улучшения  положения семьи приобрел лавку для продажи  товаров первой необходимости. В то же время он не оставил и крестьянский  труд, обрабатывал свой надел земли.      Но нагрянувшие из райцентра уполномоченные в один момент разрушили всё созданное и приказали  собираться в дальнюю дорогу, в Сибирь. Брат отца Мазита Валеевича уговорил уполномоченных оставить троих младших  детей, так  как выжить в дороге и в чужом суровом краю будет сложно.
С этого дня разоренная семья проходит сложные жизненные испытания: работа на золотых приисках возле китайской границы, работа на лесоповале… Глава семьи умирает через 3 года в далекой Иркутской области от сильной простуды.     Даже спустя долгие годы Мазит Валеевич со слезами вспоминал  о том , как узнал о смерти отца.
Дядя  всячески старался заменить детям отца. Но ему было нелегко.
Голод , нищета… Племянники старались не подводить его, старательно учились, помогали по хозяйству.    В школе Мазиту нравилась математика. В 1939 году он едет в Казань и поступает в финансово-экономический техникум (на 100 мест претендовало 500 человек). Началась хоть и сложная, но интересная студенческая жизнь.

Приближался роковой сорок первый год… Экзамены за второй курс подходили  к концу, когда  пришло известие  о войне. Все, что казалось таким важным  до этого момента, вдруг поблекло. Началась  война…
Аттестат  об окончании техникума Мазит Валеев получает в 1942 году и его направляют на работу в Атню,  в райфинотдел экономистом по  налогам. Эта работа была для него очень сложна  с моральной стороны. Кругом только старики  и солдатки с малыми детьми . Где взять  им те немалые суммы за огород, за скот? Чем уплатить военный налог?

В 1942 году его забирают  на фронт. Тысячи километров прошагал военными дорогами рядовой Мазит Валеев. Воевал в составе танковой бригады, в стрелковой роте на Западном, Брянском, Прибалтийских и Третьем  Белорусском  фронтах. Был награжден орденами  Красной звезды, Отечественной войны, медалями.

Своему старшему брату, Валееву-Апакашеву Хамиту Валеевичу, Мазит Валеевич был благодарен за воссоединение семьи после долгих лет разлуки.   Сразу же после войны он, кадровый офицер, занимавший  генеральскую должность, добился  разрешения вернуть  мать из изгнания. Еще один их брат – Абдулла Валеевич Апакашев  жил в рабочем поселке Арск, долгие годы работал на руководящих должностях, руководил Госбанком.

Рискуя жизнью, сыновья разоренной, отверженной  семьи доказали  свою преданность Родине! Они никогда и ничем не запятнали честную фамилию отца — Апакашева Габдельвали Валеевича.

В мирное время Мазит Валеевич, будучи репрессированным  в составе семьи, участвует в работе общественной организации жертв  политических репрессий РТ и Советского района г.Казани, Арского района. Он добился  увековечения  памяти в дополнительных томах «Книги памяти» 159 павших на войне воинов-односельчан.

Долгие годы проработал в финансовых учреждениях, заслуженный  экономист Республики Татарстан.  Мазита  Валеевича не стало в 2013  году.

Это маленькая история одной семьи, а сколько же их было… Сегодня, нам важно помнить о таких людях, которые несмотря ни на что не сбились с пути, не сломались, а прожили достойную  жизнь.  Они для нас пример мужества, порядочности, патриотизма.

Комсомол ул безнең яшьлегебез

Бүген иртәдән “Арча хәбәрләре” газетасы журналистлары 29 октябрь –Комсомолның туган көне уңаеннан интернет челтәренә кызыклы мәгълүматлар урнаштырган. Аны карагач комсомолның данлы үткән юлы искә төште, аңа бирелгән бүләкләр, без тагып йөргән значоклар, үткәрелгән җыелышлар… Минем Шушмабаш мәктәбендә тәрбия эшләре буенча директор урынбасары булып эшләгән еллар, анда 300 гә якын ВЛКСМ члены бар иде. Комсомол җыелышлары Шушмабаш мәдәният йортында үткәрелә, хәтта утырырга урыннар җитми иде. Югары класс укучыларыннан оешманың секретаре сайлана, чөнки азат ителгән комсомол җитәкчесе бирелмәде. Сания Нәбиуллина, Рәис Гомәров һәм башкалар бик тырышып мәктәпнең комсомол оешмасы белән җитәкчелек иттеләр, соңыннан мәктәптә өйрәнгәннәре аларга тормышта нык ярдәм итте. Өлкән сыйныфларда укучылар комсомол оешмасында тәрбияләнеп зур чыныгу алдылар, ә ул үз чиратында безгә мәктәптә укыту-тәрбия эшен оештыруга зур ярдәм итте.

Бүгенге истәлекле көн уңаеннан 1982 елгы чыгарылыш укучыларының фотосын тәкъдим итәм. Анда барлык укучылар да мәктәп формасыннан, комсомол значогы таккан. Ул вакытта  без аны бик ныклап таләп итә идек шул. Һәр чарада комсомол-партия дуслыгы чагыла иде, соңгы кыңгырау кичәсендә Бөек Ватан сугышы ветераннары Самат Кавиев һәм Гыльметдин Шигапов, мәктәп директоры Гафур Габделнуров, укытучы  Җәмилә  Әхмәдуллина һәм Вәдүт Вафин, мин үзем дә КПСС члены буларак катнаштык. Бу фотоны карагач, ул елны укучыларны зур тормыш юлына озатучы сыйныф җитәкчеләре Флюра Бәйрамова (фотода аның укучылары), Нургазидә Җаббарова, Оркыя Гыйльмановаларның тырыш хезмәтләре хәтердә яңарды.

Дөрестән дә без тарихны онытырга тиеш түгел, комсомол оешмасы үз вакытында яшьләрне тәрбияләүдә бәяләп бетергесез көч куйган, без аны  еллар узган саен яхшырак аңлыйбыз.

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика