“Арча ягы – данлы төбәк” проектының үтәлеше (26.11.2020)

Хөрмәтле радиотыңлаучылар! Күп еллардан бирле “Арча” радиосы “Казан арты” тарих-этнография музее белән бергә “Арча ягы – данлы төбәк” радиотапшыруларын алып бара. Бүген безнең тапшыруда музейның директор урынбасары Шәфигулла Зәйнулла улы Гарипов катнаша. Шәфигулла Зәйнуллович! Арчада иң беренче булып ачылган “Әдәбият һәм сәнгать“ музее турында фикерләрегезне әйтегез әле, сез анда кайчаннан эшлисез?

Исәнмесез хөрмәтле радиотыңлаучылар, райондашлар! Иң беренче чиратта, форсаттан файдаланып “Арча” радиосы хезмәткәрләренә туры эфирга чакырганнары өчен рәхмәтемне белдерәм.

Арчада әдәбият һәм сәнгать музее моннан 25 ел элек, 1995 елның  26 апрелендә бик күп язучылар катнашында, тантаналы рәвештә ачылды. Сәнгать мәктәбе яңа бинага күчкәннән соң әлеге тарихи йортта музей ачуга әзерлек эшләре башланды. Бу бинаны сайлап алу да очраклы түгел, анда  татар әдәбиятында танылу алачак язучы Гомәр Бәширов 1925-1928 елларда Арча кантоны милиция идарәсендә тикшерүче булып эшләгән. Хәтеремдә, Гомәр абый үзе дә музейны ачуга ярдәм итте, кайтып йөрде. Ул эшләгән бүлмәдә аңа багышланган экспозиция куелган.

Музейны оештыру, анда районыбызның күренекле шәхесләренә багышланган экспозицияләр урнаштыру, кызыклы экскурсияләр, төрле очрашулар уздыруга зур өлеш керткән музейның беренче директоры Ринат абый Гаделшин, аннан соң озак еллар музейны җитәкләгән Ринат абый Фазлыйәхмәтов, һәм  билгеле инде төрле елларда зур тырышлык куйган музей хезмәткәрләренең  башкарган эшләре бәяләп бетергесез. Ә Зәбирә Габтелхакова музей ачылган көннән алып бүгенге көнгә кадәр музеебызда эшли. Музейда кемнәр генә булмаган, чит ил кунаклары да, Рәсәйнең төрле төбәкләреннән үзебезнең якташларыбыз да, аларның һәрберсе зур канәгатьләнү хисләре алган.

2013 елның октябрь аенда мине Арчаның әдәбият һәм сәнгать музеена директор итеп эшкә чакырдылар. Музей һәм анда тупланган экспонатлар,  Гөберчәктәге Мөхәммәт Мәһдиев һәм Әлифба музей-филиаллары, аларның җитәкчеләре Халидә Габидуллина һәм Сания Камалетдинова белән ныклап танышканнан соң, музейдагы планлы эшебезне дәвам иттек.

Район хакимияте карары белән 2014 елның  гыйнвар аенда музейларны  бер муниципаль музейга берләштергәч, без “Казан арты” тарих-этнография музееның әдәбият һәм сәнгать бүлеге буларак эшли башладык, филиаллар да үз эшләрен уңышлы дәвам итәләр. Бүгенге көндә Әлифба музей филиалы җитәкчесе булып Дамир Таҗиев эшли.

      Шәфигулла Зәйнуллович, әйтегез әле, “Арча ягы – данлы төбәк” тапшырулары ничек барлыкка килде?

Районыбызның әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә нәтиҗәле хезмәтләре булган язучылары, сәнгать һәм фән эшлеклеләре, журналистлары, районыбызның башка күренекле шәхесләре белән радиотыңлаучыларны таныштыру максатында “Арча” радиосы аша даими була торган тапшырулар оештырырга уйладык. Бу тәкъдимне музей директоры Ришат Ринатович Камалов та хуплады һәм эшлекле фикерләрен әйтте. Хәтеремдә, беренче тапкыр 2014 елның 17 мартында Урта Сәрдә авылында туып-үскән якташыбыз, шагыйрь Ринат Рәхимовның тууына 75 ел тулуга багышланган язмабызны “Арча” радиосы дикторы Рәзилә Зиннәтова халыкка җиткерде, тапшыру “Шигъри мизгелләр” дип аталды. Ә икенче тапшыруыбыз  Әлифба авторларының берсе Рәмзия апа Вәлитованың тууына 100 ел тулуга, ә өченчесе бөтенләй яшь язучыбыз Рөстәм Галиуллинның иҗатына багышланды. Тапшыруларның төрле шәхесләр турында булачагы аңлашылды, шуңа күрә дә тапшыруга яңа исем кирәк булды. Радио хезмәткәрләре белән бергә ныклап уйлашканнан соң, тапшырулар циклын “Арча ягы – данлы төбәк” дип атадык. Шуннан бирле бер атнада да калмыйча тапшырулар эфирга чыгып килә, хәтта ялга киткәндә дә без тапшыру өчен материалларны алдан әзерләп, биреп куябыз.

Бүген “Арча ягы–данлы төбәк” тапшыруы 367 нче тапкыр эфирга чыга. Мин бу тапшыруда үзем катнаша алуыма бик шат. 2014 елда – 61 тапкыр, 2015 елда — 48, 2016 елда — 53, 2017 елда — 61, 2018 елда — 52, 2019 елда 46 тапшыру, быел шулай ук 46 радиотапшыру эфирга чыкты, ягъни барысы 367 радиотапшыру булды. Шулай ук боларга өстәп 2015 елда Татарстанда әдәбият елы уңаеннан “Каләм алдым кулыма” дип исемләнгән радиотапшырулар 45 тапкыр, 2016 елда Габдулла Тукайның 130 еллыгы уңаеннан  “Без – Тукайлы халык” дип аталган  радиотапшырулар 23 тапкыр эфирга чыкты, аларны кушып санасаң тапшырулар саны 435 кә җитә. Бу тапшыруларның һәрберсе эфирда ике тапкыр яңгыратылды. Радиотапшыруларны Арча, Әтнә, Балтач, Саба, Теләче, Биектау, Питрәч районы халкы да яратып тыңлый.

Районда туып-үскән күренекле кешеләр, истәлекле вакыйгалар, үткәрелгән чаралар турындагы тапшыруларны Рәзилә Зиннәтова, Гөлнара Ситдикова алып барды, ә кайберләрен Рәмзия Гарифуллина һәм Гөлшат Моратова үткәрде, ә соңгы ике елда тапшыруларыбызны Гөлнара Ситдикова һәм Гөлназ Газимова алып баралар. Барлык тапшыруларның да тавыш операторы,  үз эшенең остасы Раушан Нәбиуллин. Ә текстларны без, “Казан арты” тарих-этнография музее хезмәткәрләре мин үзем һәм Зәбирә Габтелхакова әзерлибез. “Арча ягы – данлы төбәк” тапшыруларын сез, хөрмәтле радиотыңлаучылар, даими тыңлап барасыз, уңай фикерләрегезне һәм тәкъдимнәрегезне җиткерәсез, рәхмәт сезгә!

Дөрестән дә без, “Арча” радиосы хезмәткәрләре, берсеннән-берсе кызыклы, тирән эчтәлекле, мавыктыргыч тапшыруларны халыкка җиткереп киләбез. Соңгы ике елда эш тагы да активлашты кебек, ул нәрсә белән бәйле?

“Арча” радиосы аша барган тапшыруларыбыз безне, билгеле инде, канатландырды, аларда искә алынган шәхесләребез турында язмаларның кайберләре “Арча хәбәрләре” газетасында басылып чыкты. Музейда һәм аннан читтә оештырылган чаралар вакытында төрле күргәзмәләр оештырдык, аларда музейда булган кызыклы экспонатлар кулланылды. Ләкин күргәзмәләрне оештырганда кирәкле җиһазларны үзәк китапханәдән, сәнгать мәктәбеннән, мәдәният йортыннан, мәктәпләрдән алып тора идек. 2018 елда Республикабызның Мәдәният министрлыгы музейлар эшчәнлеге белән бәйле грантлар тәкъдим итте. Без “Арча” радиосы белән тапшырулар алып бару һәм күргәзмәләр оештыру тәҗрибәбезне күрсәтеп “Арча ягы – данлы төбәк” дип исемләнгән проект буенча материаллар тәкъдим иттек. Документларны рәсмиләштерүдә район мәдәният идарәсе баш белгече, хәзерге вакытта  район үзәкләштерелгән китапханәләр системасы җитәкчесе Эльвира  Вафина һәм музеебыз хезмәткәре Ләйсән Нурмөхәммәтова зур ярдәм күрсәттеләр. Нәтиҗәсе дә куанычлы булды, республика күләмендә грант отучылар исемлегенә кердек, бу проектны тормышка ашыру өчен 200 мең сум күләмендә мәдәният министрлыгы һәм шул ук күләмдә район хакимияте акча бүлеп бирде. Музей директоры Радик Рәкыйп улы Яруллин музейга видеопроектор, ноутбук, күргәзмәләр оештыру өчен кирәкле җиһазлар алуны оештырды.

“Арча ягы – данлы төбәк” проектының шарты буенча без 2019-2020 елларда укучыларны, яшьләрне, өлкән буын вәкилләрен музейга тарту юнәлешендә төрле эш формалары кулланып сыйфат ягыннын да, килүчеләр саны буенча да нәтиҗәле эш күрсәтергә тиеш булдык.

Бу проектны тормышка ашырып районда туып-үскән якташ язучылар турында мәкаләләр тупланган “Арча ягы – данлы төбәк” китабы, анда бу проектны тормышка ашырып алып барылган радиотапшыруларның язмалары бирелде, һәм ул 2019 елда нәшер ителде. “Арча ягы – данлы төбәк” проекты буенча “Арча” радиосы белән берлектә оештырылган 275 радиотапшыруны кертеп, 2 кисәктән торган аудиодиск чыгардык һәм аларны мәктәпләргә, китапханәләргә бүләк иттек.

2020 елда районыбызда туып-үскән һәм төрле елларда театр сәнгатен үстерүгә үзләреннән зур өлеш керткән актерлар, драматурглар, режиссерлар турында “Сәхнәдә, сәхнәдә…” китабы чыгарылды. Язмалар музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә саклана торган документларга, төрле очрашуларда туганнарының, танышларының истәлекләренә нигезләнеп эшләнде, бу китап та район китапханәләренә бүләк ителде.

2019 елда телевидениенең ТНВ каналы “Манзара” тапшыруында “Казан арты” тарих-этнография музееның әдәбият һәм сәнгать бүлеге турында тапшыру күрсәтте. Шулай ук 2020 ел дәвамында “Арча районында халыкка көнкүреш хезмәте күрсәтү комбинатларының эше турында”, “Арча районында туып-үскән язучылар әсәрләрендә ТАССРның үткән юлы”, “Арча шәһәрендә шәһәр мөхите милли проектының үтәлеше”, “ТАССРның 100 еллыгына әзерләнү вакытында музей эшчәнлеге” темаларына чыгышлар ясалды.

Проект буенча башкарылган эшләребезне күрсәтү максаты белән 2019 елда “Казан арты” тарих-этнография музее сайтына әдәбият һәм сәнгать бүлеге оештырган чаралар турында  93 язма мәгълүмат бирелде. Ә 2020 елда барысы 107 материал музей сайдына куелды. Бу яңалыкларның күбесе “Арча хәбәрләре” сайдына һәм кайберләре “Безнең мирас” журналы сайдына җибәрелде,  бу язмаларның һәрберсен яратып укыйлар.

Билгеле инде газетага, радиотапшыруларга мәкалә язабызмы, күргәзмәләр өчен материаллар туплыйбызмы  алар берсе дә җиңел генә эшләнми, күп вакыт һәм ныклы әзерлек таләп итә. Кем турында язабыз, аның балалары, туганнары белән очрашуларга барабыз, аларда өстәмә документлар, фотолар табыла. Истәлекләрне яздырабыз, бу эшләрдә музей хезмәткәре Ленар Гобәйдуллин бик зур ярдәм күрсәтә. Бик күп күренекле шәхесләрне өйрәндек, музейга кызыклы экспонатлар таптык.

 

Шәфигулла Зәйнуллович! Сез грантка материаллар тәкъдим иткәндә музейның  күргәзмәләр оештыру эшчәнлеге дигән идегез. Шул турыда аңлатып үтсәгез иде?

Әйе, “Арча ягы – данлы төбәк” проектының бер юнәлеше мәктәпләрдә күргәзмәләр оештырып, районыбызда туып-үскән күренекле шәхесләребезнең тормыш кыйммәтләрен күрсәтү иде. Бу проект нигезендә без алынган җиһазларны кулланып, соңгы вакытта вазгыятьнең катлауланып китүенә карамастан, 2019-2020 елларда районыбыз мәктәпләрендә берсеннән-берсе кызыклы һәм истә калырлык күргәзмәләр тәкъдим иттек, алар янында экскурсияләр уздырдык. Билгеле инде район мәгариф идарәсе һәм мәктәп коллективлары теләктәшлек күрсәттеләр, бигрәк тә мәктәпләрдәге музей җитәкчеләре бик теләп ярдәм иттеләр. Аның кадәр укучыларны музеебызга алып килү мөмкин дә булмас иде.

“2019 ел – Россиядә Театр елы”на багышланган күргәзмәне Арча шәһәренең 2 нче, 6 нчы мәктәпләрендә, 5 нче гимназиядә, мәктәпләр белән бергә оештырылган кичәләрдә Яңа Кырлай һәм Утар Аты мәдәният йортларында бик яратып карадылар. Шушмабаш мәктәбендә якташлары, филология фәннәре докторы Фәрит Бәширне, Шурабаш мәктәбендә язучы, драматург, җәмәгать эшлеклесе Габделгазиз Монасыйповны һәм театр артисты, драматург, режиссер Гафур Каюмовны искә алу кичәләрендә куелган күргәзмәләрдә аларның тормыш юлларын һәм иҗатларын ачып бирү өчен музейда тупланган кызыклы экспонатларны кулландык. Шурабаш мәктәбендә шул ук көнне Чаллы шәһәрендә яшәп иҗат итүче шагыйрь, бик күп җырлар авторы Галиәхмәт Шаһи белән очрашу да булды, ул үзенә 70 яшь тулу уңаеннан тәкъдим ителгән күргәзмәне карап бик горурланды. Шулай ук Урта Курса мәктәбендә Татарстанның халык артисты Булат Сәләхов белән очрашу, ә инде Курса разъезды мәктәбендә аны сәхнә серләренә өйрәткән театр һәм цирк артисты, режиссер Илдар Хаҗины искә алу кичәләрендә урнаштырылган күгәзмәләрдә музей фондының бөтен мөмкинлекләрен дә кулландык. Тагын бик күп мисаллар китерергә мөмкин, алар барысы да язмалары һәм фотолары белән музей фондында тупланып баралар. 2019 елда барысы 31, 2020 елда 23 күргәзмә оештырылды. Мәктәпләрдә, район һәм авыл мәдәният йортларында, Казан шәһәрендә һәм Пермь өлкәсенең Барда районында оештырылган күргәзмәләр “Арча ягы – данлы төбәк” проектын тормышка ашыру максатында уңышлы үткән чаралар булып исәпләнә.

       Сезнең белән бер сорауга ачыклык кертеп үтик әле. “Арча ягы – данлы төбәк” проектын тормышка ашыруда тагын нинди юнәлешләрдә эш алып барыла?

Район башлыгы  Илшат Габделфәрт улы Нуриев тәкъдиме белән музей фондында булган материалларны кулланып “Без бит — Арча яклары” өч томлыгын чыгаруга ярдәм иттек. Районыбызның башлангыч сыйныф һәм татар теле укытучылары белән  Арча төбәге әдипләре иҗаты тупланган бу китаплар 1-11 нче  сыйныф укучылары өчен класстан тыш уку дәресләрендә һәм төрле чаралар үткәргәндә бик уңышлы кулланыла. Габдулла Тукайның тууына 130 ел тулу уңаеннан “Ятимлеге аның – язмыштандыр, бөеклеге ләкин – халыктан!” исемле китап чыгарылды. Аңа якташ язучыларыбызның Тукай иҗатына карата фикерләре һәм аңа багышлап язган шигырьләре тупланган. Шулай ук Арча районында туып-үскән язучыларның  юмористик хикәяләре, шигырьләре, кызыклы мәзәкләре тупланган “Арча ягы шаярулары” дип исемләнгән китап чыгарылды. Бу китаплар, уңышлы итеп кулланганда, укучыларга да, укытучыларга да, мәдәният хезмәткәрләренә дә  туган телебезне өйрәнүдә өстәмә ярдәмлекләр булып торалар.

Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгы Татарстан Республикасының дәүләт телләре  турындагы законын үтәү юнәлешендә “Әдәби хәзинә” проектын тормышка ашырып килә. Язучылар турындагы бу тапшыруларны ТНВ  каналы аша бөтен дөнья татарлары да күзәтеп бара. ”Казан арты” тарих-этнография музееның әдәбият һәм сәнгать бүлеге катнашында, районыбыз мәктәпләренең ярдәме белән Гомәр Бәширов, Гариф Ахунов, Мөхәммәт Мәһдиев, Мәхмүт Галәү, Мостафа Ногман, Рафаил Төхфәтуллин, Мәрзия Фәйзуллина, Фәрваз Миңнуллин, Гөлчәчәк Галиева, Сания Әхмәтҗанова, Гафур Каюмов турында тапшырулар эшләнде һәм күрсәтелде инде. Бу тапшыруларда язучыларның туган авылларында яшәүчеләрнең истәлекләре, мәктәп укучылары башкаруында авторларның әсәрләреннән өзекләр уку, мәктәп музейларында булган материаллар кулланыла. Шулай ук әдәби телдә әңгәмәләр, видеофильмнардан өзекләр күрсәтелә һәм бу тапшырулар безнең районыбызда туган телнең сакланышына зур әһәмият бирелүен  бөтен дөнья татарларына күрсәтәләр. Киләчәктә  дә “Әдәби хәзинә” тапшыруларын әзерләү дәвам итсен иде.

Бу проектны тормышка ашырып нинди максатка ирешергә теләдегез, алда нинди планнарыгыз бар?

Бүгенге көндә без мәктәп укучылары белән турыдан-туры аралаша алмыйбыз. Район мәгариф идарәсе белән киңәшеп, музеебыз директоры Гөлназ Гыйлметдин кызы Камалова тәкъдиме белән проектка яңа бер юнәлеш өстәлде, “Казан арты”тарих-этнография музее мәктәпләргә тәкъдим итә”  дип атала. Быел тууына 100 ел булган фронтовик язучы Әнәс Галиев, тууына 125 ел тулган тел галиме, тәнкыйтьче Хәй Хисмәтуллиннарның  тормыш юллары һәм иҗатларына багышланган материаллар, фотолар, презинтация, туганнарының аудиоязмалары мәктәпләргә җибәрелде. Аларга бу материалларны кулланып, класс сәгатьләре, кичәләр үткәрергә тәкъдим ителде. Быел 90 яшьлек юбилеен билгеләп үткән балалар язучысы Мәрзия Фәйзуллина турында материаллар әзерләнә. Шулай итеп безнең музей айга бер тапкыр мәктәпләргә күренекле шәхесләребез турында материаллар биреп бара.

2021 ел Татарстанда Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы буларак билгеләп үтелә. Булган тәҗрибәбезне кулланып эшебезне дәвам итәргә һәм яңа бәйгеләрдә катнашып карарга уйлыйбыз.

Безнең максатыбыз да, хыялыбыз да: мәктәпне тәмамлап чыгучы районыбыз укучылары горурланып Габдулла Тукайның “Туган тел”, “Эшкә өндәү”, “Эш беткәч уйнарга ярый”, “Китап” һәм башка шигырьләрен, “Су анасы”, “Шүрәле” әкиятләрен, Гомәр Бәшировның “Сиваш”, “Намус”, “Туган ягым яшел бишек”, “Җидегән чишмә”, Галиәсгар Камалның “Беренче театр”, “Банкрот”, Гариф Ахуновның “Хәзинә”, “Без бит Арча яклары”, “Идел кызы”, Мөхәммәт Мәһдиевнең “Фронтовиклар”, “Без – кырык беренче ел балалары”, “Бәхилләшү”, Мәхмүт Галәүнең “Мөһәҗирләр”, Рафаил Төхфәтуллинның “Йолдызым”, “Авылдашым Нәби”, Әнәс Галиевнең “Йолдызлар шаһит”, Радик Фәизовның “Ике әни”, “Ак каз” һәм башка якташ язучыларның әсәрләрен өйрәнеп үстем, шулай ук Мостафа Ногман, Мәрзия Фәйзуллина, Хәнәфи Бәдигый, Вакыйф Нуриев, Риман Гыйлемханов, Рифат Җамал, Сания Әхмәтҗанова, Наил Касыйм, Рөстәм Галиуллин, Зиннур Тимергалиев һәм башка якташларыбызның иҗаты белән дә танышып бардым дип өстәп куйса, мәктәп укытучылары өчен дә, музей хезмәткәрләре өчен дә иң зур бәя булачак.

Бөтен максатыбыз “Казан арты” тарих-этнография музеен күбрәк кеше белсен, кызыксынсын һәм үзләре килеп карасыннар иде.

Сезгә, “Арча” радиосы хезмәткәрләренә, “Арча ягы – данлы төбәк” проектын тормышка ашыруга ярдәм итеп, бу тапшыруларны уңышлы оештырган һәм эфирга чыгарган өчен олы рәхмәтебезне җиткерәбез, киләчәктә дә бергәләп эшләрбез дип ышанабыз.

Галиәхмәт абый булдыра

Районыбызның Шура авылында туып-үскән  шагыйрь, бик күп җырлар   авторы  Галиәхмәт Шаһи белән телефон аша даими  хәбәрләшеп торабыз. Сәбәбе дә табылып кына тора, я шигырьләре газета-журналларда  басылып чыга, я күренекле артистлар башкаруында җырларын ишетәбез. Менә әле дә  куанычлы хәбәр алдык, әдәбияттагы һәм җыр сәнгатендәге казанышлары өчен ул Татарстан Республикасының Язучылар берлеге һәм Тукай муниципаль районы булдырган Фәннур Сафин исемендәге премиягә лаек булган. Әйе, аның башкарган хезмәтләренә лаеклы хөрмәт  булган бу.

“Миңа һәм башка лауреатларга  бүләкне 27 ноябрьдә Яр Чаллы шәһәренең “Энергетик” мәдәният йортында тантаналы шартларда тапшырдылар.  Язучылар берлеге рәисе Данил Салихов җитәкчелегендә Казаннан да  язучылар килгән иде, алар минем иҗатыма карата уңай фикерләрен җиткерделәр. Башта район мәктәпләрендә булдык, укучыларның татар телендә әйбәт сөйләшүләрен, шигырьләрне сәнгатьле укуларын күреп күңелем сөенде, иҗатымны дәвам итү өчен өстәмә көч иңгән кебек булды”, – дип шатлыгы белән уртаклашты Галиәхмәт абый. Улы Рим да әтисе белән горурланып, якташыбызның  бүләкләрен күрсәтеп  фото җибәрде.

Без, “Казан арты” тарих-этнография музее хезмәткәрләре, Галиәхмәт абыйга ныклы сәламәтлек һәм яңа иҗат уңышлары телибез.

Мөхәммәт Мәһдиевне искә алганда…

“Безнең авылдан бер генә герой да, бер генә космонавт та, бер генә академик та чыкмаган. Гап-гади, иң гадәти бер авыл”, — дип яза Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе иясе, Татарстанның халык язучысы Мөхәммәт Мәһдиев. Чыккан, халык язучысы чыккан һәм ул туган авылы Гөберчәкне бөтендөньяга танытты. Авылдашыбыз Мөхәммәт Мәһдиев зур дәрәҗәле исем алганчы, сикәлтәле, катлаулы гомер юлы уза. Бу турыда Мөхәммәт аганың кызы Гәүһәр Хәсәнова тарафыннан барланып, 2019 елда басылып чыккан ун томлыкның 6 нчы томында язылган. “Ачы тәҗрибә” әсәренең икенче өлешен язучы язып бетерергә өлгерми. Кызы кулъязмаларны барлап, күп өлешен шушы китапка кертте. Андагы мәгълүмат шулкадәр күңелгә тия, никадәр авыр мизгелләр, алар арасында билгеле, күңелле сәхифәләр дә бар. Әсәр белән танышкач, язучының тормыш һәм иҗат юлы биек киртәләр, зур сынаулар аша барганлыгына кабат инанасың. Әтисе турында язылган бәхетле мизгелләр күңелне күтәрсә, аны эзәрлекләүләр, гел тикшереп торулар, йорт кирәк-яракларын конфискацияләүләр – авыр тойгылар калдыра. Конфискация вакытында хәтта өтерге, чүкеч, борау шикелле вак-төяккә кадәр алынган. Аларның исемлеге төзелгән. Кечкенә Мөхәммәтнең хәтеренә алар мәңгелеккә уелган.

Мөхәммәт Мәһдиев – китап укучыларга рухи байлык, күп әсәрләр калдырган язучы. Аның әсәрләрендә күтәрелгән һәр тема бүген дә актуальлеген югалтмый. Мәсәлән, табигатьнең пычрануы, агачларның киселүе, телебезнең чуарлануы, кулланышы – һәрбарчасы язучының иҗатында чагылыш таба. “Торналар төшкән җирдә” әсәрендә һәр йорт хуҗасы белән якыннан таныш булып, аларның эш-гамәлләрен, тормыш-көнкүрешләрен, кәсепләрен язуына гаҗәпләнәсең. Ул авылдашларыбызның нинди проблемалар белән яшәвен, килеш-килбәтләрен ачып бирә. Зирәк акыллы, дөнья гизгән, Мөхәммәт аганың күршесе Насыйбулла абыйны гына алыйк. Ул язучы йөреп чыккан урыннарда инде күптән булган, кайбер урыннарда ялгыз үсеп утырган агачларны, биек тауларның барлыгын әйтеп, Насыйбулла абзый язучыны шаккатыра. Авыл балаларын бер йодрыкка җыйнап китап укучы, шул ук вакытта аларны кешеләрнең бакчасында үскән яшелчәләр белән сыйлаучы Зөлфияне карыйк. Ул җитез, тырыш, үткен кыз. Аның язмышы авыл тарихының бер өлеше булып тора дип уйлыйм.

Мөхәммәт Мәһдиев әсәрләрендә атамаларга еш мөрәҗәгать итә. Бигрәк тә атамалар “Торналар төшкән җирдә” әсәрендә киң урын ала. Ул урман бүленешенә, күлләр, елгалар, юлларга зур игътибар бирә. Аларның кайда, ничек урнашуларын күрсәтә. Мәсәлән, язучы язган кечкенә күлләр. Алар өлкәннәребез әйтүенчә, күптән юк. Аларның урыннарында я камышлык, я балчык өелгән. Урманның эченә кереп, хозурланып йөрү дә нык кимегән, чөнки кай якка гына керсәң дә, чытырманлык. Көтүләр йөрми, печәне чабылмый. Шуңа күрә урман эчендә иркенләп, курыкмыйча йөрү бүген мөмкин түгел. Шәхсән үзем урман эченә бераз кереп карадым, мин кечкенә вакытта әти белән чикләвекле урыннарга йөргән җиргә керү бераз куркыныч. Юлга чыксаң я төлке, я кабан дуңгызы очрарга мөмкин, еланнар ишәйде. Җиргә утырып җиләк җыю өчен кыюлыгыңны эшкә җигәргә кирәк дип уйлыйм. Урманның бер өлеше Кардон дип атала. Анда урман каравылчысы, технигы гаиләләре белән яшәгәннәр. Кардонның зур алма бакчасы да бүген юк, хәтта йорт, каралты-кура да сүтеп алынган. Ул урыннарда агачлар үскән.

Авылыбызның нәкъ уртасыннан инеш суы ага. Аның суы урман эчендәге, 16 кварталдагы сазлыктан бүленеп чыга. Шул суга кечкенә чишмә сулары кушылып, авыл аша уза. Ул Кесмәс елгасына кушыла.

М.Мәһдиев “Мәңгелек яз” романы, “Исәнме, Кәшфи абый!” повестенда гади авыл тормышы, аның эчкерсез, эшлекле кешеләре турында яза. Туган нигезен саклап, туган җирендә хезмәт куйган Кәшфи бүген үлеп баручы авылларга өлге сыман. Чөнки ул туган җирендә яши, эшли, гомер кичерә. Киләчәктә нигезе таркалмасын өчен хәтта бала алуы да күпләр өчен үрнәк. Мөхәммәт ага шулкадәр геройларын яратып, аларны төрле халәтләргә куеп тасвирлый, аларның бөтен сыйфатларын ачып бирә сыман, хезмәтләренең уңышлары, уңышсызлыкларын күрсәтә. Әсәрне укый-укый үзең дә шул мөхиттә яшәгән кебек буласың.

Язучы кайчандыр: “Минем туган аем гына түгел, туган елым да төгәл генә билгеле түгел”, — дип яза. Аның кабер ташына 1929 ел дип язылган. Шул ел белән исәпләсәк, былтыр аңа 90 яшь тулган булыр иде. Ә дәреслекләрдә ул 1930 ел дип языла. Андый булса, быел 1 декабрьдә аның юбилее булыр иде. Кайсы гына айда яки елда тууына карамастан, ул безнең яраткан язучыбыз булып кала, без аның иҗатын өйрәнүебезне дәвам итәбез.

“Казан арты” тарих-этнография музее белән берлектә М.Мәһдиев энциклопедиясе төзелә. Аңа байтак материал тупланды һәм алар “Казан арты”музее сайтында электрон вариантта куелып барыла. Бу эш һаман да дәвам итә. Киләчәктә бик тә бай, кирәкле хезмәт булачак дип уйлыйм. Мөхәммәт Мәһдиев музеенда килгән кунакларга язучының үз тавышы белән яздырылган әсәрләреннән өзекләр тыңларга, иҗади тормышына багышланган Әхтәм Зарипов эшләгән документаль фильм белән танышырга, “Әдәби хәзинә” тапшыруын да карарга мөмкин. Кызыксынучыларга Ринат Мөхәммәдиевнең “Кеше китә – җыры кала” исемле истәлек китабын да сатып алу мөмкинлеге бар. Бу китапта язучы турында истәлекләр тупланган һәм аның әсәрләре урнаштырылган.

Без, әдәбият сөючеләр, язучыбызны онытмыйбыз, яшь буын вәкилләренә аның әсәрләре нигезендә белем һәм тәрбия бирергә тырышабыз.

Мөхәммәт Мәһдиев музеенда кунаклар

1-декабрь-Татарстанның халык язучысы Мөхәммәт Мәһдиевнең туган көне. Шул уңайдан музейга язучының кызы Гәүһәр Хәсәнова, туганы Җәүһәр Галимова, «Ватаным Татарстан» газетасы журналисты Гөлинә Гыймадова кунакка кайтты. «Ватаным татарстан» газетасы язучының иҗаты турында видеоматериал әзерли. Ә ул мәгълүматны газетаның сайтыннан карарга булачак.

Музейда бәйрәм рухы

Ноябрь аеның соңгы якшәмбесе Әниләр көне итеп билгеләнеп үтелә. Һәркемнең әнисе кадерле һәм газиз. Шуңа күрә аларны саклыйк, яклыйк, яратыйк.

Әниләрдә – тормыш матурлыгы,

Әниләр ул һәрчак өй яме.

Әни дигән өч хәрефле сүздә

Тирән мәгънә һәм яшәү яме!

Бәйрәм уңаеннан М.Мәһдиев музеенда “Әни диеп язып куйдым” исемендә матур кичә үткәрелде. Кичәдә кызлар әниләре белән катнашты. Бәйрәм кунаклары үз һөнәрләрен күрсәтте, осталыклары белән бүлеште, әниләргә багышланган җырлар җырланды. Кызларыбыз  яраткан әниләренә бүләкләр әзерләп бирде. Мөхәммәт Мәһдиевнең “Торналар төшкән җирдә” әсәрендә әнисе турында язылган бүлек белән дә танышты. Кичә күңелле дә, файдалы да үтте.

Бездә бүген “Каз өмәсе”

“Каз үстерү, каз симертү буенча иң оста булган ике хатын-кызны беләм мин Кесмәс буенда. Аның берсе минем әни, икенчесе Нәкыя”, – дип яза М.Мәһдиев.

Авылларда каз өмәсе оештыру – татар халкының иң матур йолаларының берседер дип уйлыйм. Элек авыл халкы үз хуҗалыгында каз асрап, аны тал чыбыгыннан үрелгән кәрзиннәргә утыртып, бибиләр чыгарткан, бәбкәләрне кояшның җылы нуры астында яшел чирәмдә йөртеп, кош-корттан саклаган.

Һәр йомшак мамыклы биби сары томшыгы белән чирәм йолкый, ә әти-әнисе ысылдап, чит-ятларны якын китермичә бәбкәләрен саклый. Җир өстенә кар яткач, казлар өлгерә һәм өмәләр гөрли. Өмәгә каз йолка белгән хатын-кызлар чакырылган, өйрәнчеккә яшь кызлар да җыелган. Каз йолкуның элек-электән кагыйдәләре сакланган: каз суелгач, хәрам каурыйлары аерым алынган. Баш-аякларны пешекләп чистартканнар. Ә мамыгын башта каурый, аннары гына йомшак мамык өлешен сыдырып алганнар. Каурыен сыдырып, бер өлешеннән май канаты ясасалар, бер өлешен икенче елда да казлар ишле булсын дигән теләк беләнкеше йөри торган сукмакка сипкәннәр. Эч-башларының эшен тәмамлагач, казларны бәйләп, чишмәдә юганнар. Анда юып кайткач, каз маена манып, яңа пешкән коймак белән чәй эчкәннәр. Өлгер хуҗабикәләр кичкә бәлеш, аш пешереп, өмәчеләрне сыйлаган.

Быел үземнең хуҗалыкта да казлар үсте. Элеккеге кебек йорт казлары түгел, гәрчә күп еллар йорт казлары асрасак та, бибиләрне сатып алып үстердек. Берәмләп утырасы килмәде, гаиләбездә киңәшләштек тә өмә оештырырга булдык. “Казан арты” тарих-этнография музее хезмәткәрләре белән берлектә өмә үткәрдек. Кызларыбыз күбесе авыл кызы. Шуңа күрә каз йолку процессы белән таныш, беләләр. Өмәчеләргә мастер класс та булыр диеп, мәдәният ветераны, үзе дә ел саен хуҗалыгында казлар үстерүче Халидә апа Әхмәдиеваны чакырдым. Өмәгә килгән кызларыбыз белән ишек алдында каңгылдап йөргән казларны берәм-берәм тотып, йола буенча уң аягын өскә калдырып, бәйләдек һәм суючыга тапшырдык.

Каз йолку өлеше бигрәк күңелле үтте. Хуҗа Насретдин әйтмешли: “Белгәннәр белмәгәннәрне өйрәтте”. Мамык алганда “Каз канаты” җырын суздык, Зәйнәп Фәрхетдинованың шул теманы яктырткан җырын да тыңладык, бераз гына ял өчен күңелле уеннар да уйнадык. Халидә апа каз йолку серләренең нечкәлекләрен сөйли-сөйли эшләде. Каз йолкынып бетте, эч-башы пешекләнеп чистартылды. Каурыйдан май канаты ясадык, калганнарын юлга чәчергә дип әзерләдек, мамыгыннан мендәрләр тутырдык. Кызларыбызның көянтәләренә казларны элдек тә, чишмә буена юл алдык. Кыр казлары кебек кызларыбыз җитез адымнар белән, Альберт Гобәевнең гармун моңына кушылып, “Авыл көе”н җырлый-җырлый чишмәгә төште. Сыдырылган каурыйлар сукмакка сибелде: “Икенче елга да казларыбыз мул, симез, дөньялар тыныч, кешеләр сәламәт булсын”, — дигән теләкләр теләдек.

Су буеннан кайткан кызларны туганыбыз Халидә апа Садриева яңа пешкән коймак,  бәлешбелән көтеп тора иде. Каз маена манып, коймак белән сыйландык, яңа пешкән бәлеш тә бик тәмле булды.

Каз йолкучы кызларның күңелләре көр, шат, чөнки татар халкының иң матур йоласы башкарылды. “Киләсе елларда да өмәләрдә катнашырга язсын, хуҗаларга уңышлар телибез“, – дип кунаклар таралыштылар.

Каз өмәсе

Каз канаты

“Каз канаты каурый-каурый…”

Безнең кызлар җыр суза.

Мөхәммәтле Гөберчәктә, бүген,

“Каз өмәсе” шәп уза.

Борынгы гореф-гадәтләр

Саклана шулай итеп.

Кунаклар да бик күп килгән

Бәйрәмне зурлап көтеп.

Халидәләрнең казлары

Нәкъ ун бала үстергән.

“Казан арты” уңганнары

Инде йолкып өлгергән.

Гөберчәкнең урамнары

Ап-ак карга төренгән.

Көянтәгә казлар элгән

Кызлар матур киенгән.

Авыл халкы озатып кала,

Егетләр дә ияргән.

Бала-чага каурый сибә,

Бәйрәм чынга әйләнгән.

“Сапый” чишмәсендә, кызлар,

Кулларыгыз туңмасын.

Ел да шулай дәвам итсен,

Йолалар онытылмасын.

Шәфигулла Гарипов

29 ноябрь – Әниләр көне

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Бәйрәмнәрнең барлык кешегә дә кагылганы, иң якыны, иң яктысы, иң җылысы – Әниләр көне. Чөнки әни булу – дөньядагы иң изге, иң җаваплы, иң мактаулы исем. Россиядә бу бәйрәм рәсми рәвештә 1998 елдан, ноябрьнең соңгы якшәмбесендә билгеләп үтелә. Аның максаты – хатын-кызның, әни кешенең дәрәҗәсен күтәрү, тормыштагы кыйммәтен аңлату.

Әниләр көне

Бәйрәмнәрнең иң олысы –

Әниләр көне бүген.

Килик-күрик, хәлен белик,

Үзгәртик күңел күген.

Алар бездән берни көтми,

Ягымлы сүз, ачык йөз.

Хезмәт иткән, гомер үткән,

Әниләр көтә тыныч көз.

Гомер көзе нинди була,

Балаларга бәйле ул.

Бүгенге бәйрәмдә аңа

Иң кирәкле кеше бул.

Балалары нинди булган

Әниләр бүген сизә.

Сынатмыйк әле, без

Хөрмәт күрсәтик  Сезгә.

Онытырга тиеш түгел,

Бер кем дә үз анасын.

Күңелләргә гөнаһ алмыйк,

Аллам үзе сакласын.

 

 Әниләргә без – бала

Әниләрнең бар теләге:

–Балам бәхетле булсын,

Кешелекле булып үссен,

Файдалы эшләр кылсын.

Ялгыш юлга китмәсен дип,

Саклый тормыш көткәндә.

Догаларын укып кала

Юлга чыгып киткәндә.

Ач йөридер балам диеп

Кайгыра ул кайтмасаң,

Борчыла, ашаудан кала

Хәбәр бирми башласаң.

Без бит инде зур үстек дип,

Үзебезне алдыйбыз.

Әниләрнең чын кадерен

Бераз соңрак аңлыйбыз.

Ничә яшьтә булсак та бит

Әниләргә без, бала…

Әни йөрәген аңларсың,

Бала үстереп кара.

 

Әнине сагынганда…

 

Әни! Сине төштә күрсәм,

Хәлең ничек, балам, диясең.

Беләм  әни,  безнең өчен

Шатланасыңдыр да, көясең.

Син киткән ел майда кояш иде,

Хәзер язын никтер күңелсез.

Илле елдан артык сынап киләм,

Үзгә язлар килә бит синсез.

Әйе, без дә үсеп җиттек, әни,

Үз юлыннан  бара  барчабыз.

Син өйрәткән киңәшләрне тотып

Тормыш йөген җайлап тартабыз.

Балалар бар, хәтта оныкчыклар,

Тормышлар  мул, бик  рәхәт.

Безгә дөрес тәрбия биргән өчен,

Әни, сиңа мең рәхмәт.

Әни! Сине һаман төштә күрәм,

Ике чиләк  синең кулыңда.

Урам коесыннан су ташыйсың,

Изге теләкләрдер уеңда…

 

Хөрмәтле әниләребез!  Безгә тормыш бүләк иткән, бөтен йөрәк җылысын биргән, безнең өчен тынгысыз көннәр, йокысыз төннәр кичергән өчен Сезгә нинди генә теләкләр теләсәк тә аз булыр. Сез исән вакытта, елның һәр көне Әниләр көне булырга тиеш. Мәхәббәтегез, сабырлыгыгыз, назыгыз һәм ниләр генә кылсак та гафу итә белүегез өчен бик зур рәхмәт. Сезгә озын гомер, имин көннәр, балаларыгызның куанычларын гына күреп яшәвегезне телибез.

Шәфигулла Гарипов

Бүген якташыбызның туган көне

Язучы, журналист, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, филология фәннәре кандидаты, Татарстан Республикасының Муса Җәлил исемендәге премиясе лауреаты, “Казан утлары” һәм “Мәйдан” журналларының баш мөхәррире  Галиуллин Рөстәм Госман улына бүген, 26 ноябрьдә, 33 яшь.

Якташыбызның Наласа мәктәбендә укыган елларда язган мәкаләләре, шаян хикәяләре, студент елларының иҗат әсәрләре басылган газета-журналлар, беренче китаплары булган “Гипнозчы малай”, “Юлларда җил ак иде”, рус телендә язылган “Одиночество” китаплары, язучы һәм тарихчы, педагог Таҗеддин Ялчыгол турында “Васыять” дип исемләнгән тарихи романы, Тәүфикъ Әйдинең барлык әсәрләре тупланган дүрт томлыгы, русчадан татарчага тәрҗемә иткән Василий Аксёнов, Анатолий Егин, Рауль Мирхәйдәров, Рөстәм Вәлиев һәм Айдар Сәхибзадәнең әсәрләре,  яшь авторның истәлекле бүләкләре буларак “Казан арты” тарих-этногрфия музееның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә саклана.

Рөстәм Галиуллин кайда гына эшләсә дә туган авылы халкы, Наласа мәктәбе укучылары һәм укытучылары белән очрашуларга вакыт таба. Ул районыбызда үткәрелгән әдәби чараларда  актив катнаша һәм чыгышлар ясый.  Рөстәм Госман улы иҗат юлын  сайлаган яшьләргә бик теләп ярдәм итә.  Ул үзе дә, беренчеләрдән булып, публицистика  өлкәсендәге уңышлары өчен  Арча муниципаль районында булдырылган һәм  тантаналы шартларда тапшырылып  килә торган  Татарстанның халык язучысы Гариф Ахунов исемендәге премиясенә  булып лаек булган иде. Музеебызда булган һәркемнең аның иҗаты белән таныш булуын күрү безнең өчен зур куаныч. Мәктәп укучылары “Гипнозчы малай”  китабындагы хикәяләренең эчтәлеген сөйләп күрсәтеп безне сөендерәләр. Дөрестән дә,  Рөстәм Галиуллин язган әсәрләрне яратып укыйлар, аның иҗаты турында һәркем уңай фикерләрен җиткереп килә.

Якташыбызны ихлас күңелдән туган көне белән котлыйбыз, ныклы сәламәтлек, гаилә тигезлеге һәм иҗат уңышлары телибез. Без Сезнең белән чиксез горурланабыз, ирешкән  уңышларыңа сөенәбез һәм яңа әдәби әсәрләр көтәбез.

Тарих эзләре — квест уен

М.Мәһдиев музеенда ТАССР төзелүгә 100, Арча районы оешуга 90, Җиңүгә 75 ел тулу уңаеннан “Тарих эзләре буйлап” квест уены оештырылды. Чарада укучылар әниләре белән бергә катнаштылар. Алар музейдагы экспозицияләргә тукталыш ясап, биремнәр үтәделәр. Араларында бәйрәмнәргә кагылышлы сораулар бар иде. Мәсәлән: ТАССР кайчан барлыкка килгән? Бөек Ватан сугышында синең гаиләңнән кемнәр катнашкан? Арча районында нинди истәлекле урыннарны беләсең? Һәр тукталыш укучылар өчен әһәмиятле дә, файдалы да булды. Алар мәктәптә алган белемнәрен сынап карадылар, яңа мәгълүматлар белән таныштылар. Ә әниләре бирелгән сүзләрдән шигырьләр иҗат итеп, сәләтләрен күрсәттеләр, кайбер экспонатларга характеристика бирделәр, “Фотоларда — авылым тарихы” күргәзмәсе аша балаларына авылдашларыбызның тормыш-көнкүрешләре турында сөйләделәр.

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика