Мәктәпләребез – белем учагы

                                                                2021 ел –Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы

 

 

 

                                           Авылымның күрке,

                                           Изге белем йорты.

                                                                     Мәктәбем син минем, мәктәбем.

                                            Синдә белем алдык,

                                            Хәтта сизми калдык

                                                             Дүрт ел вакыт үтеп киткәнен.

                                            Газиз әнкәй кебек,

                                            Яратып һәм сөеп

                                                                Белем бирде безгә апабыз.

                                            Озын юллар үтеп,

                                            Үсеп буйга җитеп,

                                                               Сезнең ышанычны акларбыз.

                                            Сау бул!, – дип дәшәмен

                                            Кадерле мәктәбем.

                                            Синдә узды безнең балачак.

                                            Үтсә дә күп еллар,

                                            Синдә укыган чорлар

                                            Күңелләрдә мәңге калачак!

                                             Нур булып балкыйсың,

                                      Авылым үрендә.

                                             Мәктәбем – гөлбакчам,

                                             Син йөрәк түремдә!

                                             Күңлемдә ихтирам

                                             Һәм рәхмәт хисләре.

                                             Беркайчан онтылмас

                                                                                                                                                                                     Пешәнгер мәктәбе!, – дип язган үзе укыган башлангыч мәктәп турында Рания Галәветдинова. Әйе, бу көннәрдә кемдер  башлангыч, тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлый һәм укуларын башка мәктәптә дәвам итә. Ә инде унберенче сыйныфны тәмамлаучылар югары уку йортларына керә, кайберләре эшкә урнашып, читтән торып белем алуны дәвам итә.

      Май аеның соңгы көннәре мәктәпләрдә укучы һәркем өчен, ә инде чыгарылыш сыйныф укучылары өчен бигрәк тә җаваплы чор. Бу көннәрдә белем учакларында дәресләргә дәшеп соңгы кыңгырау чыңлады. Укучылар өчен дә, укытучылар өчен дә зур сынауга әйләнгән 2020-2021 уку елы тәмамланды. Уку елы дәвамында мәктәп сыйныфларында да, дистанцион рәвештә дә белем бирү дәвам итте. Шаулап узган “Соңгы кыңгырау” бәйрәменнән соң тугызынчы һәм унберенче  сыйныф укучылары өчен имтиханнар бирү башланды. Уку елы тәмамланган вакыт үзенә күрә бер шатлыклы да моңсу да мизгел. Быел табигать тә аларны котлады кебек, сирень һәм шомырт агачлары шау чәчәктә, хәтта тюльпаннар да өлгереп укучыларны бәйрәм белән котлады. Ул көнне ак алъяпкычлар япкан, чәчәк букетлары тоткан кызларны, пөхтә итеп киенгән егетләрне күреп һәркем мәктәптә укыган елларын искә төшереп сыйныфташларын, бер парта артында утырган дусларын, укытучыларын искә төшереп мәктәп елларындагы хатирәләрен яңарткандыр.

      Хезмәт ветераны  Миләүшә ШәйхетдиноваСоңгы  кыңгырау” шигырендә үзе укыткан укучыларын күңелендә яңартып, алар белән бергә узган мизгелләрне искә төшереп түбәндәге фикерен җиткергән.

                                                         Саубуллашу булмый очрашмыйча,

                                    Очрашу да әле тиз кебек.

                                       Әллә унбер, әллә бер генә,

                                      Үтмәде бит никтер сизелеп.

                                   Ак кәгазьгә таяк сыза сабый,

                            Тотам нәни кулын иелеп.

                                  Һәрбер хәреф, һәрбер сүзенә

                                         Мин карыймын аның сөенеп.

                                            Шул ук класс, шул ук парталар да,

                                         Сабыйлар да шул ук кебекләр.

                                         Күңелемдә сабый булып калган,

                                  Саубуллаша үсмер егетләр.

                        Ак юл телим сезгә, бәхет телим,

                  Күңелемнең изге җырлары.

                   Зур тормышка сезне чакыра

                         Кыңгырауның соңгы чыңнары.

       Күптән түгел безнең арабыздан киткән якташыбыз, шагыйрь, укытучы- галим, Татарстан Республикасының Муса Җәлил исемендәге премиясе лауреаты Хәнәфи Бәдигый үзенең  “Мәктәбем” шигырен язып үзе укыган Мөрәле, Сеҗе мәктәпләренә мәдхия укыган.

                                                           Һәр көн иртән каршылыйсың безне,

                                          Тирә-ягың матур нур чәчә.

                                          Гүя синең якты тәрәзәләр,

                                          Хуш килдегез, диеп эндәшә.

                                                         Ераклардан балкый таныш утлар,

                                          Ул бит безнең күңел кояшы.

                                          Маяк булып, мәңге сүнми яна,

                                          Мин һәркемнең тугры юлдашы.

                                                         Танымаслык булып үзгәргәнсең,

                                           Хәзер монда бар да өр-яңа.

                                             Ә шулай да без укыган мәктәп

                                           Иң кадерлесе ул дөньяда.

                                     Аерса да тормыш дулкыннары,

                                            Тик онытылмый мәктәп еллары.

                                          Алып кайта таныш сукмакларга

                                           Ераклардан гомер юллары.

      Чыгарылыш сыйныф укучылары имтиханнар биреп, үзләре теләгән һөнәрне сайлап укуларын дәвам итү турында уйласалар, калган балалар ялларын төрле юнәлешләрдәге лагерьларда ял итеп, авылга әби-бабайлары янына кайтып булышып, балык тотып, су коенып, комда кызынып үткәрәчәкләр. Иң мөһиме һәр бала сентябрьгә кадәр көч һәм энергия туплап өлгерсен иде. Шагыйрь, бик күп җырлар авторы Галиәхмәт Шаһи “Авылга” шигырендә нәкъ әнә шул турыда язган.

                                                Хуш, мәктәп, дип көзгә кадәр

                                    Таралыштык өйләргә.

                                        Җәйдә нәрсә эшләгәнне

                                  Сентябрьдә сөйләргә.

                             Кем лагерьга, кем Кырымга,

                 Кемдер Дубайга китә.

               Мине әтинең авылы,

         Анда әбием көтә.

                          Нигә миңа чит-ят җирләр?

                                                Монда да шул ук кояш.

                                                Ул әле оста рәссам дә,

                                                 Кулында төрле гуашь.

                 Әби белән җиләклектә

                Икәү җыярбыз җиләк.

                Авылда эш бетә мени,

                   Тик булсын гына теләк.

      Укучыларга, әти-әниләргә, укытучыларга һәм тәрбиячеләргә җәй көннәрендә сау-сәламәт булып, уйлаган эшләрен тормышка ашырып, киләсе уку елында да белем учагы булган мәктәпләребездә очрашып белем алуны дәвам итәргә язсын. Аларның барысын да уку елын уңышлы тәмамлаулары белән котлыйбыз, уңышлы яллар телибез.

Аның иҗаты – тормыш мәктәбе

20 май көнне “Казан арты” тарих-этнография музеенда язучы, журналист Радик Фәизовның тууына 90 ел тулу уңаеннан “Аның иҗаты – тормыш мәктәбе” дип исемләнгән искә алу кичәсе булды. Язучының тормыш иптәше Дамира апа һәм кызы Светлана алдан ук килеп музейда урнаштырылган күргәзмә белән таныштылар. Дамира апа Радик абый Фәизовның тормыш юлы һәм иҗаты белән бәйле һәрбер экспонатны кулына алып карап күңелендәге истәлекләрен яңартты. “Мине, Арчада медсестралар курсын бетергәч, Радикның туган авылы Дусымга эшкә җибәрделәр. Без шунда танышып гаилә кордык, аннан соң Магнитагорскийда яшәдек, 1965 елда Арчага кайтып урнаштык. Мин озак еллар балалар бакчасында мөдир булып, ә Радик район газетасында тырышып эшләдек. Ул миңа да, кызларыбыз Венера, Светлана, Лирага да бик игътибарлы булды, яратты. Без дә аңа эшендә дә, иҗат белән шөгыльләнергә дә мөмкин булганча ярдәм иттек. Күргәзмәгә куелган китапларына кертелгән, газета-журналларда басылган һәрбер хикәясе, юморескалары миңа бик якын, алар белән беренче булып мин танышып бара идем. “Яшьлек юллары”, “Тимер чәчәк”, “Бәхет”, “Дусларым”, “Юлда” китаплары басылып чыккач Радикның шатлануы, туганнарга һәм дусларына бүләк итүе әле дә күз алдымнан китми. Аннан соң да һәрбер чыккан китабы аның өчен зур куаныч булды. Мин “Ике әни” әсәрен укып әле дә аның яшьлеген, сугыш елларында күргән авырлыкларын искә төшереп Радикның түземлегенә, кеше буларак нык, чиста күңелле, ярдәмчел булып калуына сокланам. Менә бүген күп еллар дәвамында Радикның башкарган хезмәтләрен бергә туплап күргәзмә оештырганыгыз өчен музей хезмәткәрләренә олы рәхмәтемне белдерәм,”– ди Дамира апа күргәзмә янында.

Искә алу кичәсе музей хезмәткәре Алисә Галимҗанова башкаруында “Шушы яктан, шушы туфрактан без” җыры белән башланды. Аннан соң Гөберчәк авылындагы Мөхәммәт Мәһдиев музей-филиалы җитәкчесе Халидә Габидуллина моннан 20 ел элек шагыйрь, РСФСРның атказанган төзүчесе Вәзыйх Рәхимов тарафыннан язылган шигырен сөйләде. Ул аны якташы, якын дусты Радик Фәизовның 70 яшьлек юбилеена багышлап язган булган. Кичәдә Вәзыйх Рәхимовның тормыш иптәше Саҗидә апаның катнашуы безнең өчен зур куаныч булды.

Арча педагогия көллиятендә урнашкан “Әлифба” музей филиалы җитәкчесе Дамир Таҗиев, Радик абыйның үз куллары белән язган автобиографиясе белән таныштырды. Радик Фәизов сугыш чоры баласы. Дүрт елга сузылган Бөек Ватан сугышы бик күп балаларның балачагын урлый, аларны вакытсыз олыгаерга мәҗбүр итә. Радик Фәизовның “Ике әни” автобиографик повестенда сугыш еллары турында күп мәгълүматлар бирелгән. Музей хезмәткәрләре Гөлүсә Хаҗиева шушы әсәрнең “Үз әниебез” хикәясеннән, Ирина Синичкина әтисенең сугышка китү вакыйгасын сүрәтләгән өзекләр белән таныштырдылар. Кичәгә килгән, шул чор авырлыкларын күргән күренекле шәхесләребез, сугыш чоры балалары, бу чыгышларны күз яшьләре белән тыңладылар.

Авылдашы, сыйныфташы, Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре Сабиров Наил Закир улы Радик абыйны бик якыннан белгән. “Без ун ел бергә укыдык, яхшы укучылар буларак безне укытучы итеп калдырдылар. Аннан соң икебез дә югары белем алдык, гомер буе үзебез дә, гаиләләребез дә дус, тату булып яшәдек. Радик чын тормыш кешеләре турында мәкаләләр язды, берсеннән-берсе кызыклы хикәяләре белән танылып Татарстан Язучылар берлеге әгъзасе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре исеменә лаек булды. Ул олпат язучылар белән аралашты. Мәктәптә укыганда ук аның язучы булачагын укытучылар әйтә килделәр, Радик башта шигырьләр язды, аннан проза әсәрләре белән мавыкты. Аны авылдашларыбыз да бик хөрмәт иттеләр. Туган авылым Дусымның мәдәният йортында Радик Фәизовның тормыш юлы һәм иҗатына багышланган музей ачтык һәм ул уңышлы эшләп килә”,– дип сөйләде сыйныфташы турында хатирәләрен яңартып.

Дусым авылы мәдәният йорты директоры, “Радик Фәизов” музее җитәкчесе Гөлшат Раупова авылдашлары Радик Фәизовны олылап килгән һәм ул музейда төрле юнәлешләрдә уңышлы эш алып барулары турында сөйләде.

Радик Фәизов 1965 елдан 1992 елга кадәр районыбызның “Коммунизмга”, ә аннан соң “Арча хәбәрләре” газетасы редакциясендә эшли. Очрашуда аның белән бергә эшләгән, озак еллар газетаның редакторы булган, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Тәлгат Гомәров, бүгенге көндә газетаның баш мөхәррире Исрафил Насыйбуллин һәм редакциянең хатлар бүлегендә эшләгән Сәетҗан Хәкимҗанов катнаштылар. Алар Радик Фәизовның үзенә һәм хезмәттәшләренә бик таләпчән, шул ук вакытта ярдәмчел булуын искә алып төрле кызыклы вакыйгалар сөйләделәр.

Радик абый Фәизов әдәби китаплар күп укыган, газета яңалыклары белән танышып барган, үзәк китапханәнең даими укучысы булган. Арча үзәк китапханәләр системасы директоры Эльвира Вафина шул хакта сөйләде, үзенең дә Радик абыйның иҗаты белән кызыксынып баруын белдерде. Китапханә хезмәткәрләре “Галәм кызы” фантастик хикәясен сәхнәләштереп, ә Рилә Габдрахманова “Туган авылым” җырын башкарып Радик Фәизовка карата булган олы ихтирамнарын һәм хөрмәтләрен белдерделәр.

Радик Хәбибрахман улы озак еллар укучылар һәм яшьләр белән “Тукай якташлары” әдәби түгәрәге алып барган. Бик күпләр аның ярдәмендә язучы буларак танылганнар. Язучы, галимә, филология фәннәре кандидаты, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасе Гүзәл Әдһәм шуларның берсе буларак кичәдә катнашты. Ул Радик абыйны мәктәп елларыннан ук белүен, беренче мәкаләләренең район газетасында басылып чыгуына аның зур ярдәме булуын әйтеп үтте. Язучының “Тимер чәчәк” әсәре белән танышканнан соң, бигрәк тә телевидение аша бу әсәрне сәхнәләштереп күрсәткәннән соң остазының иҗаты белән кызыксынуы турында сөйләде.”Мин бу кичәгә бик теләр кайттым. Арча педагогия көллиятендә укыганда Радик абый белән еш очрашырга туры килде. Ул миңа, сеңлем, яз, синдә өмет бар, дия иде. Радик абыйның тормыш иптәше Дамира апаны күрү дә насыйп булды”,– диде ул горурланып. Гүзәл Әдһәм үзенең беренче язган хикәясен сөйләде, ә улы Айзат Шакиров бәйрәмдә катнашучыларга татар халкының онытылмас җырларын бүләк итте.

Арчада яшәп озак еллар дәвамында Радик Фәизовны якыннан белгән, үзе дә сугыш чоры авырлыкларын күреп үскән хезмәт ветераны, Татарстанның атказанган укытучысы Илдус Сәгъдиев:” Радик Хәбибрахман улы мин белгән шәхесләр арасында иң уңай сыйфатларга ия булган, чын мәгънәсендә дустым дип атый торган кеше иде. Аның белән без төрле темаларга әңгәмә кора идек, үзенең тирән белемле булуы, кешеләрне тыңлый белүе белән аерылып торды. Ул шахмат уйнарга яратты, китапханә хезмәткәрләре күрсәткән өзекне карагач, аның белән озаклап шахмат уйнаган мизгелләр искә төште. Аның әсәрләрен мин әле дә кабат-кабат укыйм. Минем уйлавымча, киләчәк буыннар да аның әсәрләре аша тарихи чынбарлыкны өйрәнерләр”,– дип якын дустын искә алды.

“Каурый каләм” иҗат берләшмәсенең җитәкчесе Халидә Фәйзрахманова укытучы булып эшләгәндә Радик Фәизов әсәрләрен укучыларга өйрәтүе, язучының үзе катнашында ачык дәресләр, тәрбия чаралары үткәрүе турында истәлекләрен яңартты. Радик абый башлаган эшнең дәвамлы булуы, яшьләрнең иҗатка тартылуларын әйтеп үтте.

Радик Хәбибрахман улының кызы Светлана килгән кунакларның чыгышларын тыңлаганнан соң аларга һәм музей хезмәткәрләренә олы рәхмәтен белдерде. “Әнием Дамира да, минем кыз туганнарым Венера белән Лира да әтиебез белән горурланып яшибез. Ул кайда гына эшләсә дә намуслы хезмәт итте, гаиләбезне олылап, барыбызга да терәк булып яшәде. Бүгенге көндә әнием белән бергә яшибез, аның турында сөйләшмәгән көнебез юктыр. Музейга килгән саен аның белән очрашкан кебек булам, киңәшеп тә алам”, – дип күңелен бушатты һәм “Ике әни” повестеннән өзек укып кичәдә катнашучыларны да уйланырга мәҗбүр итте.

Кичәне йомгаклап “Казан арты” тарих-этнография музее директоры Гөлназ Камалова: “Язучы, күренекле журналист, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең Фатих Хөсни исемендәге бүләге иясе Радик Фәизовны искә алу кичәсен без “Аның иҗаты – тормыш мәктәбе” дип атадык. Дөрестән дә Радик Фәизовның үзенең тормыш юлы да катлаулы һәм төрле вакыйгаларга бай. Аның язган әсәрләре дә тирә-ягыбызда булган тырыш хезмәт кешеләре турында язылган. Ул аларны тормыштагы куанычлы да, кызганыч та булып кешеләр хәтерендә сакланып калган мизгелләрне, киләчәк буыннарга әйтеп калдыру максатында язган. Радик Фәизовның язганнарын укып һәркем үзе җавап таба алмаган сорауларга аңлатма таба ала. Чөнки аның язмалары уйланырга да, хыялланырга да, кирәгенчә тәрбияләнергә дә мөмкинлек бирә. Бүгенге кичәдә катнашкан Арча педагогия көллияте студентлары киләчәктә Радик абыйның иҗатын балаларга өйрәтү өчен бик күп мәгълүматлар алганнардыр. Без, музей хезмәткәрләре, Радик Фәизовның иҗатын өйрәнүне , аның турында истәлекләр туплауны дәвам итәрбез”,– диде һәм кичәдә катнашучыларга рәхмәтен җиткерде.

 

Музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә сакланучы “Истәлек язмалары” китабында: “Арчада әдәбият һәм сәнгать музее ачылу – бу бит гаять зур, кирәкле эш. Үзебезнең төбәктән чыккан язучылар һәм сәнгать эшлеклеләрен мәңгеләштерә бит ул. Безне гасырларга, оныкларга алып бара. Бу дөньяда безнең эзне калдыра”,– дип язган Радик Фәизов.

Казан арты” тарих-этногрыия музее -директор урынбасары Шәфигулла Гарипов

“Аның иҗаты – тормыш мәктәбе”

Буген якташыбыз, үзенең тормышчан, юмористик, фантастик хикәяләре белән татар әдәбиятында үзенең онытылмас эзен калдырган Радик Хәбибрахман улы Фәизовны искә алу кичәсе булды. “Аның иҗаты – тормыш мәктәбе” дип исемләнгән очрашу кичәсенә Радик Фәизовның туганнары, аны якыннан белгән, аның белән бергә эшләгән хезмәттәшләре, дуслары җыйналды. Һәрберсе язучы, якташыбыз турында якты истәлекләре белән уртаклашты. Кичәбез кунакларына  Радик Фәизовның әсәрләреннән күңелгә үтеп керерлек өзекләр музей, китапханә хезмәткәрләре тарафыннан җиткерелде.

18 май – Халыкара музейлар көне

Монда ниләр генә җыелмаган:

        Сукыр лампа, бишек, шөшлеләр…

Авыл өйләренең чормалары,

Әйтерсең лә музей төслеләр.

    Бер почмакта җиз самовар тора,

Медальләрен тузан каплаган.

          Күпме җырлар җырлап онытылган,

 Күңел аның җырын саклаган.

        Яңа чорның җырчылары да башка,

                                          Газга чәйнек кенә куябыз.

           Тормыш тора капма-каршылыктан,

 Нидер тапсак, нидер җуябыз.

 Киштә ярыгына кыстырылган

 Бер төргәк кәгазьне сүткәлим.

           Бабам язган, тик мин укый белмим,

Моның өчен кемгә үпкәлим?

 Икебез дә татар, Рәсәй мине

Әвәләде белмим кем итеп?

       Ахыры аңа тынгы бирмәгәндер

   Бабам киеп йөргән күн итек.

        Казан җирен басып алып, Иван

    Күн итеген аның салдырган.

             Бар байлыгын талап татар халкын

  Тишек чабатага калдырган.

     Вакыт монда гүя туктап тора,

     Катлам-катлам еллар тузаны.

   Узган гомер кая китә дисәм,

                                            Чормаларда икән узганы.

 

Районыбызның Шура авылында туып-үсеп, бүгенге көндә Чаллы шәһәрендә яшәп иҗат итүче шагыйрь, бик күп җырлар авторы Галиәхмәт Шаһиның “Чормада” шигырен укыгач, һәркем балачагын, туып-үскән йортын, бигрәк тә элек кулланышта булган әйберләр саклана торган чорманы күз алдына китереп уйланып та, моңланып та алыр. Ул әйберләрнең күпчелеген бүгенге көндә музейларда гына очратып була. Без, музей хезмәткәрләре буларак, килгән кунакларыбызның андый экспонатлар янында туктап бу безнең өйдә дә бар иде, әти-әниләребез шуларны кулланып безгә ашарга пешерделәр, киемнәр тектеләр, тормыш-көнкүрештә кулландылар дип сөйләгәннәрен еш ишетәбез.

Татар теленең аңлатмалы сүзлегендә: “Музей тарихи, табигый, техник һәм башка экспонатларны, сәнгать әсәрләрен җыя, туплый, саклый һәм күргәзмәгә куеп халык хозурына тәкъдим итә торган махсус оешма һәм әлеге экспонатлар тупланган урын, бүлмә, бина”,– дигән фикер әйтелгән.

1977 елдан башлап 18 майда – Халыкара  музейлар көне, музей хезмәткәрләренең һөнәри бәйрәмнәре билгеләп үтелә. Безнең районда Габдулла Тукайның туган авылы Кушлавычта шагыйрьнең музей-йорты, Яңа Кырлайда Габдулла Тукай әдәби-мемориаль музей комплексы,  Арча шәһәрендә “Казан арты” тарих-этнография музее, аның филиаллары буларак Гөберчәк авылында Мөхәммәт Мәһдиев  һәм Арча педагогия көллиятендә “Әлифба” музее, Яңа Сала мәктәбендә Гомәр Бәширов, Казанбаш мәктәбендә Гариф Ахунов, Ташкичү мәктәбендә Шиһабетдин Мәрҗани, Күлтәс авылында Шәмсетдин Күлтәси, районыбыз мәктәпләрендә туган якны өйрәнү музейлары  төбәгебезнең тарихи һәм мәдәни мирасын барлау, саклау һәм халыкка җиткерү өстендә максатчан эш алып баралар.

Музейлар элек-электән яшь буынга рухи, патриотик, эстетик һәм хезмәт тәрбиясе бирү вазифасын үти. Киң карашлы, үз эшенә нык бирелгән педагоглар укучыларын музейга еш алып киләләр. Балаларны халкыбыз тарихы, рухи казанышлары, милли үзенчәлекләре, йолалары, тормыш-көнкүрешенә кагылышлы экспонатлар белән таныштыралар. Мондый чаралар еш кына чын мәгънәсендә тормыш дәресләренә, дөньяны танып белү дәресләренә әверелә, хәтергә берегеп кала.

 

Арча шәһәрендә яшәп актив иҗат итүче шагыйрә Роза Шәйхетдинова “Музейларда” шигыре белән, музейдагы экспонатларны үз күзләре белән күргән кеше буларак, яшьләргә аңлатып кадырырга тели:

                                              Без идек ул, без идек шул,

                                             Чабата, башмак кигән.

 Нигә икән бу фәкыйрьлек

                                             Безнең буынга тигән?

                                              Аякларда хәзер түфли,

Бик тиз генә тузмыйлар.

   Чабата, башмакны саклый

 Хәтер йорты – музейлар.

     Музей түрләрен “бизиләр”

                                              Без кигән чабаталар.

 Күзләребез нурын алган

 Җиделе, унлы лампалар.

      Без йоклаган тал бишекләр,

                                              Яткан кабык арбалар,

    Безнең чор тарихы булып,

                                              Музейларда калалар.

 Ай-һай, авыр иде ул чак,

                                              Игенченең хезмәте.

  Бу коточкыч хезмәтне дә

                                              Заманыбыз үзгәртте.

Музейларда гына хәзер

                                               Тубаллар, чабагачлар.

    Киле һәм ярма яргычлар,

                                                Өчаяк, табагачлар.

         Музейлар саклыйлар шулай

Күгәргән, каралганны.

Тарих өчен кирәклене,

Тишелгән, ямалганны.

  Патефон, керосинкалар,

  Җиз һәм агач табаклар…

Гасырлар серен ачалар

                                               Андый экспонатлар.

  Дәверләр хәтере булып,

  Саклана анда тарихлар.

      Андый “тере” дәлилләрне

                                             Сакламый бит архивлар.

         Музей хезмәткәрләре бәяләп бетергесез хезмәт башкара, музейга килүчеләрнең яшь үзенчәлекләрен искә алып төрле темаларга кызыклы экскурсияләр, музей дәресләре оештыралар, бәйрәмнәргә, күренекле шәхесләребезнең юбилей даталарына карата бай эчтәлекле күргәзмәләр куялар, халкыбызның үткәне, гореф-гадәтләре, туган тел турында әдәби-музыкаль кичәләр үткәрәләр. Гомүмән, музейларда экспозицияләргә куелган һәм фондларда саклана торган экспонатларны халыкка күрсәтү, аларның тарихы белән таныштыру, кызыклы мәгълүматлар бирү юнәлешендә интернет ресурслар киң кулланыла, “Арча” радиосы һәм “Арча хәбәрләре” газетасы, ТНВ телевидениесе аша хәбәрләр бирелеп барыла.

Музейлар көне уңаеннан барлык музей хезмәткәрләрен, экспонатлар җыйнауда катнашкан райондашларыбызны халыкара музейлар көне белән котлыйбыз, иҗади уңышлар, ныклы сәламәтлек, гаилә иминлеге телибез.

 

    “Казан арты” тарих-этнография музее

директор урынбасары Шәфигулла Гарипов

Алардан үрнәк алабыз

                           

15 май – Халыкара гаилә көне буларак билгеләп үтелә. Бәхетле гаилә булып яшәү өчен икең өчен  дә өйләнешкән көннән башлап уйларның да, хыялларның да, максатларның да бертөрле булуы, гомүмән, аңлашып яшәү, бер-береңне хөрмәт итү, юл куя һәм сабыр итә белү кирәк. Мәхәббәт җимеше буларак туган балаларны тәрбияләүдә уртак караш, бер-береңә ярдәм итү, алар үсә барган саен аларны аңлау, уңай якларына сөенеп, ялгышлары булса бергәләп төзәтеп яшәү гаиләнең төп кагыйдәләредер.

Якташ язучыларыбызның автобиографик әсәрләрен укып аларның  гаиләләре белән танышкач шуңа инанасың, дөрестән дә бердәм гаилә үрнәге буларак кабул итәсең. Әдәби әсәрләр уку гаиләләрне саклауга, килеп чыккан каршылыкларны чишүгә ярдәм итә, киләчәктә яшәү өчен ышаныч тудыра. Кәримә апа һәм Гомәр абый Бәшировлар, Гөлшаһидә апа һәм Гариф абый Ахуновлар, Динә апа һәм Диас Вәлиевләр, Лилия апа һәм Мөхәммәт Мәһдиевләр үзләренең гаилә тормышлары, балалары һәм оныклары турында киләчәк буыннар өчен әдәби әсәрләр язып калдырганнар. Әле бик күп язучыларның гаиләләре турында шушы ук фикерне әйтергә мөмкин.

Мин үзем әйтеп үтелгән гаиләләр белән сирәк кенә булса да аралашып яшәгән кеше буларак, аларны олы  хөрмәт белән искә алам . Яшьләр өчен үрнәк булып яшәү өчен көч табу,  аларга иҗат итәргә дә ярдәм иткәндер.

 

Язучының иҗатына багышлап…

 

Музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә үзенең мавыктыргыч хикәяләре, повестьлары, юморескалары белән әдәбият сөючеләрнең ихтирамын яулаган язучы Радик Фәизовның тормыш юлы һәм иҗатына багышланган күргәзмә эшли. Анда Радик абыйның тормыш иптәше Дамира апаның музейга тапшырган материаллары төп урынны алып тора. Күргәзмәне караган һәркем язучының  карандаш белән язган кулъязмаларын, әсәрләренең кат-кат эшкәртелгән каралама вариантларын зур кызыксыну белән карыйлар. Аның музей фондында булган китаплары, газета-журналларда басылган бик күп сандагы мәкаләләре, шәхси документлары, фотолары белән якыннан танышырга мөмкин.

Радик Хәбибрахман улының кызы Светлана күргәзмә белән танышканнан соң музей хезмәткәрләренә рәхмәтен белдерде. “Әнием Дамира да, минем кыз туганнарым Венера белән Лира да әтиебез белән горурланып яшибез. Ул кайда гына эшләсә дә намуслы хезмәт итте, гаиләбезне олылап, барыбызга да терәк булып яшәде. Бүгенге көндә әнием белән бергә яшибез, аның турында сөйләшмәгән көнебез юктыр. Музейга килгән саен аның белән очрашкан кебек булам,  киңәшеп тә алам”, – дип күңелен бушатты ул.

15 майда Радик Фәизовның тууына 90 ел тулуны билгеләп үтәбез. Аның әсәрләрен укып һәркем үзе җавап таба алмаган сорауларга аңлатма таба ала. Чөнки аның язмалары уйланырга да, хыялланырга да, кирәгенчә тәрбияләнергә дә мөмкинлек бирә.

Радик Фәизовны искә алып… ( 15.05.1931 – 17.02.2011)

 

“Ике әни”еңне бердәй күрдең,–

       “Ак каз”ыңны мактап җырладың–

  Шундый әйбәт әсәрләрең белән

                                            Халкым йөрәгенә юл алдың.

      Бу шигырь юлларын моннан 20 ел элек шагыйрь, РСФСРның атказанган төзүчесе Вәзыйх Рәхимов якташы, якын дусты Радик Фәизовның 70 яшьлек юбилеена багышлап, аның исеме әдәбият сөючеләр хәтерендә озак сакланачагына инанып язган.  Бу көннәрдә без язучы, журналист Радик абый Фәизовны тууына 90 ел тулу уңаеннан искә алабыз,  аның башкарган хезмәтләрен күңелләребездә яңартып горурлык хисләре кичерәбез.

Радик Хәбибрахман улы Фәизов 1931 елның 15 маенда Татарстан Республикасының Әтнә районы Дусым авылында укытучы гаиләсендә туа. 1950 елда Олы Әтнә урта мәктәбен тәмамлый, аннары бер ел үз авылларында башлангыч сыйныфта укыта. 1951-1953 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. Аннан кайткач төрле урыннарда эшли, ә 1957-1965 елларда ул гаиләсе белән Магнитогорск шәһәренә күчеп китә. Анда паровоз кочегары һәм машинист ярдәмчесе хезмәтендә була.

1965 елда Радик Фәизов кире Арчага кайта һәм Арчада чыга торган “Коммунизмга” газетасы редакциясенә эшкә урнаша. Ул анда башта әдәби хезмәткәр, аннары 1992 елга кадәр газетаның җаваплы сәркатибе булып эшли. Район халкы газета аша яңалыкларны вакытында белеп барсын өчен Радик Хәбибрахман улы зур тырышлык куя, һәм хезмәттәшләреннән дә шуны таләп итә. Үзе дә районыбыз авылларында еш була, андагы  үзгәрешләр хакында, күренекле шәхесләр турында кызыклы интервьюлар, мәкаләләр яза. Аларның кайберләре кабат-кабат эшләнеп хикәяләр, документаль повестьлар булып язучының китапларында да урын алганнар.

Радик Фәизов 1973 елда читтән торып укып Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. Аның төрле темаларга язылган мәкаләләре район, “Ватаным Татарстан”, “Татарстан яшьләре”, “Мәдәни җомга”, “Шәһри Казан” газеталарында һәм “Казан утлары” журналында, ә юмористик хикәяләре  һәм фельетоннары “Чаян” журналында даими басылып  киләләр.

Ул  районның  “Тукай якташы” әдәби берләшмәсенә җитәкчелек итә, аның ярдәме белән бик күп яшьләр иҗат юлына башлангыч ала. Бүгенге көндә иҗатлары белән яхшы таныш булган  якташларыбыз Гүзәл Әдһәм, Чулпан Зариф һәм башкалар аның ярдәмен хөрмәт белән искә алалар.

Аның эшчеләр, тимер юлчылар тормышыннан алып язылган хикәяләре  көндәлек  матбугат битләрендә, яшь хикәячеләр әсәрләре тупланган “Кояш безгә елмая”, “Яшьлек алга ашкына” җыентыкларында, аннары ”Беренче адымнар” исемле күмәк җыентыкта басыла. Радик абыйның 1967 елда “Яшьлек юллары” повесте, 1968 елда “Тимер чәчәк”, 1970 елда “Бәхет”, 1972 елда “Дусларым”, 1979 елда “Юлда”, 1983 елда “Галәм кызы”, 1985 елда “Күңелем кыры”, 1991 елда “Адымнарым”, 2000 елда “Кызыклар дөньясында”, 2001 елда “Ак каз”, 2005 елда “Ике әни”, 2011 елда “Җир хәтере”  исемле китаплары дөнья күрә.  Аны 1980 елда  Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы итеп кабул итәләр.

Татарстан язучылары Радик Фәизовның иҗатын югары бәяләп: “Тормышның үзеннән күтәрелгәнгә күрә, үз иҗатыгызны заман кешесе, аның хезмәттә ачылган бай рухи дөньясын тасвирлауга багышладыгыз. Балалар өчен дә мавыктыргыч маҗаралы һәм фантастик хикәяләр яздыгыз. “Чаян” журналында басылган юмористик һәм сатирик хикәяләрегезне исә укучылар һәрвакыт көтеп алды, ә очерк һәм публицистик язмаларыгызда тормышның кайнар сулышы чагылды.      Гомер буе туган халкыбызга карусыз хезмәт итүегез, күңел кырларында мул уңыш  үстерүегез өчен мең рәхмәт Сезгә!

Иң “Беренче адымнар”ың ясап,

   “Бәхет” сукмакларын син салдың.

      Җан “дуслары”ң  белән бергә-бергә

           “Галәм кызлар”ына юл алдың.

      Җидегән  йолдыз  күктә балкыганда

    Җидегән чишмәләрдән   су алдың.

 Җитмеш яшең тулганчыга кадәр

“Күңел кырлары”н  да сугардың.

  Кыскалыкта осталык ди халык,

Осталыкның таҗы – хикәя.

 Синең хикәяңне укыганда

   Күңел офыклары киңәя, “ –

дип язалар үзләренең котлауларында.  Әйе, Радик абый Фәизовның әсәрләре бүген дә үз бәяләрен югалтмыйлар, тормыштан алып язылган хикәяләрен укып халкыбызның үткән тормышы турында күп мәгълүматлар алабыз.

Радик абый белән Дамира апа өйләнешкәннән соң төрле урыннарда яшәп, тормыш тәҗрибәсе туплап Арчага кайтып, районыбыз халкы өчен намуслы хезмәт итеп яшәделәр. Аларның өч кызлары да югары белем алып, гаилә корып, әти-әниләрен биш онык белән сөендерәләр. Бүгенге көндә Дамира апа кызы Светлана белән Арча шәһәрендә яши. Ә Венера Казанда, Лера Әлмәттә яшәп, әниләренең хәлен белеп торалар. Алар барысы да әтиләре белән горурланалар, аны искә алып, иҗатын барлап яшиләр.

“Казан арты” тарих-этнография музееның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә  язучы, журналист Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең Фатих Хөсни исемендәге бүләге иясе Радик Фәизовка багышланган экспозиция эшли. Анда язучының иҗат иткән әсәрләре, шәхси әйберләре, фотолары, документлары урын алган. Дамира апа безнең музей белән даими элемтәдә тора, Радик абыйның тормыш юлы һәм иҗаты белән бәйле материаллар табуда ярдәм итә.

Ә без, үз чиратыбызда  Радик Хәбибрахман улының хезмәтләрен барлауны дәвам итәбез, туган авылы Дусымдагы  музей белән элемтәдә яшибез. Быел Радик Фәизовның тууына 90 ел тулу уңаеннан музеебызда күргәзмә эшли, киләчәктә дә аның иҗатын яшь буыннар белеп үссеннәр өчен зур тырышлык куябыз.

“Казан арты” тарих-этнография музее

 директор урынбасары Шәфигулла Гарипов

Бөек Җиңүгә — 76 ел!

Минһаҗ Кашаповка 80 яшь!

Сугыш чоры балалары без дә…

 

Бу көннәрдә Арча шәһәрендә яшәп иҗат итүче Минһаҗ Хәмәт улы Кашаповның туган көне, якташыбыз 80 яшьлек юбилеен билгеләп үтә. Ул 1941 елның 5 маенда туган, сугыш елларында Казан шәһәрендә яшиләр. Сугыш башлану белән әтисен сугышка алалар, ә инде 1942 елда ук  Ленинград фронтында әтисенең һәлак булуы турында хәбәр алалар. Сугыш беткән елны әнисе белән Әтнә районы Югары Көек авылына күчеп кайталар. 1959 елда Күлле Киме урта мәктәбен тәмамлап, шул ук авылда урнашкан ятим балалар йортында тәрбияче булып хезмәт юлын башлап җибәрә. 1961-1963 елларда армия сафларында хезмәт итә. Зур спортка юлны шунда башлап, самбо белән шөгыльләнә, күп еллар Татарстан җыелма командасы составында Россия беренчелекләрендә катнаша. Ул СССРның спорт остасы дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә. 1972 елда Мәскәүнең Үзәк тренерлар мәктәбен, ә 1979 елда Казан дәүләт педагогия институтының тарих бүлеген тәмамлый. Минһаҗ Хәмәт  улы 22 ел дәвамында мәктәптә укытучы, директор вазыйфаларын башкара,  19 ел дәүләт хезмәте органнарында эшләп, хәзерге вакытта лаеклы ялда, Арча эшчеләр бистәсендә яши. Аны районыбыз халкы хөрмәт итә, бергә эшләгән хезмәттәшләре Минһаҗ абыйның башкарган хезмәтләрен югары бәялиләр.

Сугыш арты еллары авыр вакыт. Минһаҗ малайлар белән каз саклап, табигать хәзинәләрен җыйнап, ә соңрак авыл агайлары белән печән чабып, урман кисеп, кул белән такта ярып үсә. Әмма авыр физик хезмәт сәнгатькә, шигырьләр язуга хисләрне тупасландыра алмаган күрәсең. Мәктәп елларыннан ук сәнгатькә, спортка гашыйк була. “Яшь ленинчы”, “Татарстан яшьләре” газеталарына, “Ялкын” журналына беренче язмаларын юллый. Район газетасының даими хәбәрчесе була, ул берничә ел газета редакциясендә дә эшли.

 

Балачактан озата килгән яраткан шөгыле, иҗат эше һич тә тынгылык бирми. 2004 елда шигырьләре “Новый век”, “Невский альманах”, “Русское слово” журналларында рус телендә тәрҗемә ителеп дөнья күрде. 2005 елда “Көзге ташу” исемле шигырьләр җыентыгы басылды, ә 2006 елда шигырьләре һәм истәлек хатирәләре тупланган “Без – Тукайлы халык “ дип исемләнгән китабы дөнья күрде.

 

Сугыш чоры балалары

Сугыш чоры балалары без дә,

Язмыш безне шулай тудырды.

Күрәчәкне күрми калып булмый,

Әллә тәкъдиребез шулдырмы?

Сугыш чоры балалары без дә,

Әткәйләрдән туып калганнар.

Имән кебек таза ир-егетләр

Яу кырында башын салганнар.

Сугыш чоры балалары без дә,

Шуңа шаһит булып яшәдек.

Сагыш, ачлык, кайгы ишек какты,

Тешне кысып түздек, дәшмәдек.

Сугыш чоры балалары без дә,

Хәзер инде үзебез өлкәннәр.

Нишлисең бит, ятим үсмәс идек,

Кайткан булса өзелеп көткәннәр.

Өлкәннәрдә бары изге хисләр,

Олы теләк барлык яшьләргә.

Тыныч тормыш балалары булып

Яшәргә дә сезгә, яшәргә!

 

Минһаҗ Кашапов үзенең шигырьләрендә тормышында истә калган вакыйгаларны, тирә-яктагы кешеләрне, табигатьне үзенә генә хас осталык, татар телен тирән белүен күрсәтеп сүрәтли. Аның шигырьләре яратып укыла, төрле кичәләр үткәргәндә, “Арча” радиосы аша алып барылган тапшыруларда бик еш кулланыла.

                                         

Анам теле

Язмышымдыр: күп җирләрдә булдым,

Әмма ләкин читтә калмадым.

Анам телен яхшы белгәнгәме,

Кардәш телне бик тиз аңладым.

Сәлам биреп каршы алды үзбәк,

Ала тауда булдым кыргызда.

Казах даласында кунак булып,

Сихәтләндем эчеп кымыз да.

Кайда гына булыйм, туган телем

Ярдәм итте юлны табарга,

Каршы алды, елмаешты һәрчак,

Әзербайҗан, чечен, кабарда.

Телен белгән кеше һич югалмас,

Теле бетсә, милләт югала.

Башкаларның телен хөрмәт итәм,

Үз телемне яхшы белгәнгә.

 

Якташыбыз Минһаҗ Кашапов үзе турында: ”Мин бала чактан ук туган ягымның табигатенә, газиз халкымның талантына, җырга, сихри моңга мөкиббән булып үстем. Ә хезмәтнең тәмен тоеп, сөеп яшәргә сугыш арты авырлыгы, яшәеш үзе өйрәтте. Хәзерге замандагы барлык масса-күләм аралашу чорларын ул вакытта бер нәрсә – китап алыштырды. Ул чорларда Марк Твен, Жюль Вернның маҗаралы әсәрләре геройлары белән бергә яшәп, Виктор Гюгоның баррикадаларында дары сөременең исен тоеп яшәдек без. Алар, кулдан-кулга күчеп, белмим, ничә кат укып чыгылды икән?! Тик алга барган саен заманалар үзгәрә, әлеге маҗаралы китап геройлары, хыяллар, уй-теләкләр дә күптән артта калды.

 

Әмма халкымның хезмәттә дә, яу кырында да тиңдәшсез батырлыкларын безнең күңелләргә онытылмаслык итеп иңдерә алган олуг язучыларыбыз һәм телебезне ачкан бөек Тукаебыз әсәрләре күңел түренә олы хәзинә булып урнашты. Халкыбыз алар алдында зур горурлык хисе кичерә, баш ия. Без – бай әдәби мираслы, без – Тукайлы халык!”– дип искә ала.

 

Тукай язы!..

Җиребезгә ямьле язлар килде,

Тамчыларда кышның күз яше.

Сагындырып килеп, Тукай язы,

Бар халыкны үзенә ул дәште.

 Күңелләрнең нечкә кылын тарта,

 Һәр татарның бүген моңлы сазы.

Гасырлардан сихри аваз салып,

Апрель белән килде Тукай язы.

Халкым ел да сагынып көтеп ала,

Бөек улын биргән бу язны.

Ходай аңа чиксез аһәң салган,

Тик гомерне биргән, бик азны.

Кояш нуры белән күңелләрдә,

Хатирәләр тулы моң ага.

 Шагыйрь рухы белән яңара ул,

 Һәр йөрәктә, ихлас догада!

Җиребездә кабат Тукай язы,

Тамчыларда сагыну, күз яше.

Сагындырып килеп, Тукай язы,

Бар җиһанны үзенә ул дәште!

 

Якташыбыз Минһаҗ Хәмәт улы Кашапов үзенең  80 яшьлек олы юбилее көннәрендә тормыш юлын һәм иҗатын, шигырьләренә язылган җырларны барлый. Аның шигырьләре еш кына газета-журналларда басылып килә, бу юбиляр өчен зур куаныч. Арча үзәк китапханәсендә озак еллар китап укучыларга тырышып хезмәт күрсәткән Мәрьям апа белән Минһаҗ абый тигез гомер итәләр, төрле кичәләрдә һәм бәйрәмнәрдә бергәләп актив катнашалар. Минһаҗ Хәмәт улы анда үзенең яңа шигырьләрен укып, ә Мәрьям апа шигырьләр сөйләп, мөнәҗәтләр әйтеп бу чараларда катнашучыларның күңелләрен күтәрәләр.

 

Без якташыбызны олы юбилее белән котлыйбыз, аңа  ныклы сәламәтлек, гаилә тигезлеге, балалары һәм оныкларының, туганнары,  дусларының олы ихтирамын һәм игътибарын тоеп яшәвен телибез. Сезнең иҗат чишмәгез бер дә саекмасын, яңа әсәрләрегез белән якташларыбызны, әдәбият сөючеләрне сөендереп яшәгез.

 

                                                                           “Казан арты” тарих-этнография музее

                                                                            директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов

Я помню! Я горжусь!

В рамках реализации президентского гранта по теме « Детство,окровавленное войной» прошли классные часы на тему : «Я помню!Я горжусь!» с учениками Арской гимназии № 5.Сотрудники музея вовлекают молодое поколения Арского района в процесс изучения истории ВОВ через судьбы детей войны. Во время классных часов была организована выставка с портретами детей войны,подготовлена презентация о судьбах и жизни этих юных мальчишек и девочек, просмотрены видеоролики о воспоминаниях детей войны о военном детстве.

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика