Салих Вәлиевнең тууына 120 ел

Салих Вәли улы Вәлиев 1900 елның 26 июнендә Арча районы Казанбаш авылында туган. Ул музыкага  кече яшьтән үк гашыйк була, үзенең туган авылы Казанбашта, күрше авылларда үзешчән сәнгать коллективлары оештырып  йөри.  Салих Вәлиев төрле җаваплы урыннарда эшләгәннән соң 1938 елда  Арча машина -трактор станциясенең директоры итеп билгеләнә. Анда эшләгәндә Салих ага Вәлиев механизаторларда да сәнгатькә мәхәббәт уята. Ул үзешчән сәнгать түгәрәкләренең эшенә зур игътибар биреп, механизаторларның төрле урыннарда чыгышлар ясавын оештыра һәм турыдан-туры үзе дә катнаша.

Бөек Ватан сугышы башлангач аны бронь белән калдыралар. МТС директоры булып эшләгәндә тракторларны тизрәк ремонтларга кирәк була, сугыш вакытының таләпләре бик катгый. Салих абый трактористларга үзе дә булыша, кыш көне трактор  астында карга  ятып ремонт эшләре үткәрәләр. Шул чорда ул үпкәсенә салкын тидерә, һәм 1944 елның апрелендә озак авыру сәбәпле эштән азат ителә. Авырып ятканда башына төрле уйлар килә һәм ул бер иске гармунны кулына алып сүтеп, төзелешен өйрәнеп, яңадан җыя. Гаиләдә дүрт бала, яшәү өчен тырышырга кирәк, тормышының иң авыр вакытында гармуннар ясау һәм төзәтү эшен үзләштерә. Акрынлап Салих абый үзе, кызы Лена, сугыштан кайткан улы Равил һәм килене Фәһимә катнашында өйдә гаилә ансамбле оештыралар. Арча клубында һәм башка урыннарда Салих абыйның үзе ясаган гармуннары белән чыгыш ясап, аларның гаилә ансамбле халык арасында танылу ала. Кайбер чыгышларда оныгы Гөлчирә дә урындыкка басып Салих абый белән бергә чыгышлар ясый. Ул һәрбер оныгына кечкенә гармун ясап бирә һәм өйрәнергә куша, шулай итеп Гөлчирә, Фәридә, Мөршидә, Рафаэль төрле елларда гаилә ансамблен тулыландыра. Ә Салих абыйның Баку шәһәрендә гомер иткән кызы Зоя да музыкага сәләтле булган, Арча педагогия училищесында укыганда мандолинада бик оста уйнаган. Гаиләнең девизы булып: ”Күңелеңдә көй булса, бармаклар гармунның кирәкле телләрен, төймәләрен үзе таба!”,– дигән әйтем тора.  Аларның һәрберсе бүгенге көндә дә сәхнәдә…

Татарстан күләмендә беренчеләрдән булып танылган гаилә ансамблен 1957 елда Мәскәүдә үткәрелгән Татар әдәбияты һәм сәнгате декадасында катнаштыралар. Ул көннәр турында Лена апа искә төшереп: ” Минем ул вакытта алты айлык улым Рөстәм бар, бара алмыйм дигәч,бала карарга әниегезне алып барасыз, диделәр. Дөрестән дә, әнием Язилә бала карарга барды. Ул вакытта Арча һәм Әтнә районнарыннан тупланган үзешчәннәр арасында безнең гаилә ансамбле дә бар иде. Казанда безне бер ай дәвамында әзерләделәр, сәхнә костюмнары тектерделәр, көнгә берничә тапкыр репетицияләр үткәрелде. Казаннан тулы поезд составы белән Мәскәүгә бардык һәм ун көн дәвамында илебез башкаласының төрле урыннарында чыгышлар ясадык. “Су юлы”, “Әнисә”, “Рәйхан”, “Шомыртым” һәм башка көйләрне башкарганыбыз хәтердә, Мәскәү тамашачысы безне бик яратып, алкышлап кабул итте. Ул вакыттагы уңышларыбыз өчен үзен аямыйча мәдәниятка хезмәт иткән, безне өйрәтеп шундый югары дәрәҗәдә чыгыш ясавыбызны оештырган  әтиебез белән чиксез горурландык. Казанга кайткач та безне җибәрмәделәр, төрле хезмәт коллективлары алдында ун көн дәвамында чыгышлар ясаттылар. Арча эшчеләр бистәсендә оешкан гаилә ансамбленең Мәскәүдә чыгыш ясавы районыбыз халкы өчен дә куанычлы вакыйга булды,”– дип сөйләде.

Мәскәүдә булу Салих абыйны тагын да дәртләндереп, канатландырып җибәрә. Ул унике кешедән торган гармунчылар ансамбле оештыра, аңа гармунда оста уйнаучы эшчеләрне, хезмәткәрләрне һәм үзе кебек лаеклы ялдагыларны тарта. Күп төрле һөнәр ияләрен берләштергән ансамбльдә Гадел Галимҗанов, Гыйльмулла Шәймуллин, Абдулла һәм Равил Вәлиевләр, Дәүли Әхмәтҗанов, Хәким Хәмидуллин, Фарил Заһидуллин, Әгъләм Гафаров, Дәүли Әхмәтҗанов һәм башкалар була. Салих Вәлиев ансамбльнең осталыгын тагын да үстерү, гармуннарны тагын да камильләштереп ясау буенча даими шөгыльләнә. Аңа ярдәмгә Казаннан танылган иҗат әһелләре Заһид Хәбибуллин, Арслан Батыршин, Ифрат Хисамов, Аллаһияр Вәлиуллин һәм башкалар кайталар. Бу инде үзе үк ансамбльнең нинди югарылыкка күтәрелүен күрсәтә. Салих Вәлиев ансамбль белән гомеренең соңгы көннәренә кадәр җитәкчелеек итә, аның бөтен тырышлыгы шул ансамбльдә тупланып, моңнары мәңгелек истәлек булып кала. Замандашлары Салих ага турында:”Гармун серләрен бөтен нечкәлекләренә кадәр белүче талантлы музыкант иде!”,– дип искә алалар.

Салих абый ясаган гармуннар арасында тальян гына тугел, зур баяннан алып шырпы тартмасыдай гармуннар була. Ул үзенең буш вакытын концерт гармуннары ясауга багышлый. Булачак килене Фәһимә апа:” Сугыш елларында мин тракторда эшләдем. Салих абзый үзе ясаган гармуннарны беренче булып миңа уйнап күрсәтә иде. “Син тавышларны дөрес аерасың”,- ди торган иде ул. Улы Равил сугыштан кайткач, мине аңа димләүче дә ул булды. Олы кызыбыз Фәридә, аннан Мөршидә, аннан Гөлчирә, аннан соң улыбыз Рафаэль туды. Әнә шулай итеп безнең музыкаль гаиләбез елдан ел ишәя барды”,– дип сөйләгән булган.

Салих абый вафат булгач, ул ясаган концерт гармуннарын тормыш иптәше Язилә апа район мәдәният йортына бүләк иткән. Бүгенге көндә Салих абый Вәлиев ясаган кечкенә гармун, ул кулланган инструментлар, гармун ясау элементлары безнең музейда куелган экспозициядә дә саклана. Татарстан телевидениесенең ТНВ каналында бара торган “Җырлыйк әле!” тапшыруында җавап биргәндә кечкенә гармуннан файдаланалар, ул да Салих абый ясаган гармун. Аның бер кечкенә гармуны, ул аны 1952 елда баҗасы Гыйлаҗ абыйга бүләк иткән була, Сахалин, Камчатка төбәкләрендә озак еллар татар көйләрен уйнаганнан соң Күпербашка әйләнеп кайта һәм бу гармун бүгенге көндә дә кулланылышта. Ә андый гармуннар Салих абый тарафыннан бик күп ясалган һәм бүләк ителгән. Шул гармуннар белән Салих абый җитәкләгән ансамбль 1962 елда  Мәскәүдә СССР халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсендә иҗат отчеты концертында чыгыш ясый һәм зур уңышларга ирешә.

Озак еллар авыл хуҗалыгы идарәсендә эшләгән Римма Салих кызы: “Минем хәтеремдә әтинең зур тырышлык куеп бер — берсенә ошамаган гармуннар ясавы. Казанга барып базардан гармун ясау өчен кирәкле әйберләрне алып кайтыр иде, әни дә аның бу шөгыленә каршы килмәде. Ул бик тә пөхтә, һәр эшне җиренә җиткереп башкара, безгә дә бик игътибарлы булды. Иң авыр елларда гаилә ансамблен оештырып әти күпләргә үрнәк күрсәтте, еллар үткәч ул гармунчылар ансамбленә әйләнде. Әйе, әтием Салих сәнгать өлкәсенә үзеннән зур өлеш кертте, 1966 елда аңа ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем бирделәр. Аны бөтен кеше гармунчы Салих дип зурлап хөрмәтләде. Музейга килгән саен аның фотоларын, кечкенә гармунын, эш коралларын күреп, әтиемне искә төшерәм һәм күңелемдә булган истәлекләрне яңартам.

Тагы шуны да әйтәсем килә, әти бик күп газета-журналларга языла иде. Аларны укып, яңалыклар белән кызыксынып барды һәм безне дә, оныкларын да шуңа өйрәтте”, – дип үз фикерләрен җиткерде.

Салих Вәлиев районның мәдәният тарихына үзешчән сәнгатьтә актив катнашучы, оста гармунчы, район мәдәният йортының гаилә һәм гармунчылар ансамбльләрен оештыручы һәм 1957 елда Мәскәү шәһәрендә узган Татар әдәбияты һәм сәнгате декадасына Арча район мәдәният йортының “Гаилә гармунчылар ансамбле”н алып барган шәхес буларак кереп калды.

“Казан арты” тарих-этнография музее директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов

Алар онытылмый

Татарстанның халык язучысы Гариф Ахунов, аның тормыш иптәше язучы Шаһидә Ахунова – Максудова, уллары  язучы, тәрҗемәче Рәшит Ахунов, Гариф абыйның әнисе Бибинур әби, Шаһидә апаның әнисе Йөзлекәй әби, Гариф абыйның апасы Гайшә, “Әлифба” авторлары Сәләй Вагизов, Рәмзия Вәлитова, аларның кызлары Рима, уллары Камил Арча зиратында җирләнгәннәр. “Исәннәрнең кадерен, үлгәннәрнең каберен бел!”  проектын тормышка ашыру максатында  без, “Казан арты” тарих –этнография музее хезмәткәрләре  аларның каберләренә бардык һәм мөмкин булганча тәртипкә китердек.

Арчада Хәтер көне

Хәтер көне уңаеннан Арча шәһәрендәге Бөек Ватан сугышына бәйле истәлекле урыннар — музей ишегалдындагы күргәзмә, эвакогоспиталь, Җиңү паркы, хәрби очучылар җирләнгән каберлек буенча велоэкскурсия оештырдык. Соңрак веломаршрут «Хәтер шәме» акциясенә кушылды.


 

Талантлы җитәкче

 

Токранов Алексей Захар улы 1930  елда Балык Бистәсе районы  Иванай авылында туа. Мәктәпне тәмамлаганнан соң Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1957-1962 елларда Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтын тәмамлап, инженер-механик белгечлеге ала.  Эш юнәлеше буенча Арчага кайта, шуннан соң барлык гомерен, намуслы хезмәтен районы үстерүгә багышлый. Сельхозтехникада директор ярдәмчесе, аннан баш инженер, ә 1971 елдан Арчаның авыл хуҗалыгы идарәсендә  баш инженер була. 1976 елда ПМК-16 ның җитәкчесе итеп билгеләнә. 1991 елга кадәр 15 ел шунда хезмәт куя.

Токранов эшләгән чорда 27 колхозда ясалма сулыклар булдырыла. Оешманы районда гына түгел, республика күләмендә дә таныта. СССРның, Татарстанның Кызыл байрагына лаек була. Токрановка Татарстанның атказанган мелиораторы дигән исем бирелә. Минтимер Шәрипович Шәймиев та аның хезмәтен югары бәяли.  Эшләү дәверендә үз эшчеләренә 125 торак йорт, заманча ысуллар белән белән ясалган 150 урынлык балалар бакчасы төзетә.  Лаеклы ялга киткәч, ветераннар советы рәисе булып эшли.  Токранов Алексей Захар улы — абруйлы җитәкче, чиста күңелле, искиткеч тыйнак, күтәренке рухлы, ярдәмчел кеше булган.

Ринат абыйны хөрмәтләп

Әтнә һәм Арча районнарында төрле җаваплы урыннарда эшләп зур дәрәҗәләргә ирешкән, туган як тарихын һәм районыбызның күренекле шәхесләрен өйрәнүгә зур өлеш керткән хезмәттәшебез Фазлыйәхмәтов Ринат Әхмәтгали улын бик еш искә төшерәбез. Ул үзенең  файдалы киңәшләре, үзендә тупланган кызыклы материаллары белән безгә гел ярдәм итеп торды. Ринат абый эле дә елмаеп килеп керер дә, хәлләребезне сорашып, бер кызыклы мәзәк сөйләп көлдереп алыр кебек…

Ринат абый Фазлыйәхмәтовны тууына 80 ел тулу уңаеннан  искә алып музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә аның тормыш юлы һәм иҗатына багышлынган күргәзмә ачылды. Анда аның истәлекле фотолары, китаплары, газета  — журналларда  басылган мәкаләләре белән танышырга  мөмкин.

 

                                               “Казан арты” тарих-этнография музее

                                                 директоры  урынбасары Шәфинулла Гарипов

Ринат абыйны сагынып… (төрле елларда төшкән фотолар)

Ринат абыйны  һәркем хөрмәт итте

Мәдәният – җиңел ипи түгел,

Иҗат кешеләре яныңда.

Ә аларның күңелләре нечкә

Һәм көйләргә кирәк барын да.

Һәр иҗатчы белән уртак телне

Таба белеп, матур эшләдең,

Син – белемле һәм мәдәниятлы,

“Властьтан” да бик тиз төшмәдең.

Рухи учак яна Арчаларда –

Аны тою җанга бик рәхәт.

Шул учакны сүндермичә саклап

Яшәвеңә синең – мең рәхмәт!

Наил Касыйм 

 

Бу шигырь юллары якташыбыз, шагыйрь Наил Касыймның Арча районында 22 ел буе “Мәдәният министры” булып эшләгән Ринат абый Фазлыйәхмәтовка багышланган шигыреннән алынды. Язмышының һәр борылышында дөрес чишелешләр табып гомер иткән,  нинди генә урыннарда эшләсә дә  тәҗрибәле җитәкче һәм оста оештыручы буларак танылган, хезмәттәге уңышлары өчен югары дәрәҗәдәге хөкүмәт бүләкләренә лаек булган Фазлыйәхмәтов Ринат Әхмәтгали улының безнең арабыздан китүенә өч елдан артык вакыт узды. Бүген, 13 июньдә Ринат абыйга 80 яшь тулган булыр иде.

Районыбызда Ринат Әхмәтгали улының турыдан-туры катнашы белән төзелгән дистәләгән мәктәпләр, социаль объектлар, хәзер инде гадәткә кереп киткән йолалар, матур чаралар хакында озаклап сөйләп булыр иде. Районыбыз халкы, аның хезмәттәшләре ул елларны сагынып, Ринат абыйны хөрмәтләп искә алалар.

Арча муниципаль районы башлыгы  Илшат Габделфәрт улы Нуриев Ринат абый Фазлыйәхмәтовның “Шәхесләрдә Арча тарихы” китабына кереш сүзендә: “Районыбызның күренекле кешесе , бөтен гомерен туган як тарихын һәм шәхесләрен өйрәнүгә багышлаган Ринат Әхмәтгали улы Фазлыйәхмәтовның хезмәте бәяләп бетергесез”, –  дип язган.   Һәркем яратып кабул иткән бу китапта үзләренең тормыш һәм хезмәт юлларын Арча районы белән бәйләгән, тырышып хезмәт иткән якташларыбыз турында кыскача белешмәләр  тупланган.

Шулай ук Ринат Әхмәтгали улының башлап йөрүе нәтиҗәсендә һәм авторлыгында 2007, 2009 елларда “Бөек Тукай Ватаны син, Арча”, 2006, 2013 елларда Арчага һәм районыбызның авылларына багышлап язылган җыр текстлары тупланган “Арча ягы бигрәк матур”, 2015 елда “Арча ягы зыялылары”, үзенең тормышы белән бәйле булган “Язмыш эзләре буйл

ап” китаплары дөнья күрде. Аның катнашында 2006 елда Яңа Кенәр тарихына багышланган “Ашыт буенда” һәм “Тукайның гүзәл бакчалары”, 2012 елда “Әтнә Әлмәндәре” китаплары басылып чыкты. Бүгенге көндә бу китапларны кулланучы һәркем Ринат абыйны сагынып искә ала. Ринат абый туплаган барлык тарихи материаллар да үзе  оештырган вакытта ярдәм иткән, ә аннан соң озак еллар директоры булып эшләгән әдәбият һәм сәнгать музеенда саклана.

Ринат абый белән Венера апа Арчада һәркемгә үрнәк гаилә булып, кызлары Светлана һәм Гөлнара, кияүләре Газинур, оныклары Руслан һәм Алмазның уңышларына сөенеп, алар белән горурланып  яшәделәр. Ринат абый бик киң күңелле, кунакчыл кеше иде, һәркемгә аерым ихтирам күрсәтеп аралаша, зирәк киңәшләре белән ярдәм итә белде, олыны олылап яшәде, яшьләргә игътибарлы булуы белән аерылып торды.

“Мин туган ягым Арчага кайткан саен, башта дустым Ринат Фазлыйәхмәтовка сугылып чыгам. Ул һәрчак ачык йөз белән, колачын җәеп каршылый. Хәл-әхвәл сорашкач, район яңалыклары, республика, тулаем Русия хәбәрләре турында әңгәмә куерып китә. Ринат оста әңгәмәче, дәлилләр китереп, сүзнең җегәрен белеп сөйли. Һәр тармак буенча андагы  мәгълүмат байлыгы сокландыра, хәтта гаҗәпләндерә дә. Аның сөйләменә дә, эшчәнлегенә дә конкретлык, төгәллек хас,” – дип яза истәлекләрендә күренекле журналист, якын дусты Әгъзәм Фәйзрахманов.

Ринат Әхмәтгали улы гомеренең соңгы көннәренә кадәр районыбыз музейлары, китапханәләре, мәктәпләре,  “Арча хәбәрләре” газетасы, “Арча” радиосы белән даими  элемтәдә торды. Гомер озынлыгы еллар белән түгел, кылган эш-гамәлләр белән билгеләнә. Фазлыйәхмәтов Ринат Әхмәтгали улы татар халкының шундый  күренекле ир-егете иде, районыбыз һәм республика тарихында һәм халкыбыз күңелендә онытылмас шәхес буларак сакланыр.

 

“Казан арты” тарих-этнография музее

директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов

Авылдашыбызның уңышлары

12 июнь көнне илебез халкы Россия көнен билгеләп үтә. Баштарак бу бәйрәмне Бәйсезлек көне дип атаган булсалар, хәзер, 2002 елдан, Россия көне дип йөртәләр. Кайда һәм нинди телдә сөйләшсәк тә, без шул Ватан балалары. Бу бәйрәм иртәге көнгә ышаныч өстәсен, киләчәгебез якты булсын, куйган максатларыбызга ирешергә көч-куәт бирсен, туган илебезгә мәхәббәт, горурлык хисләрен арттырсын, илебез тыныч булсын, барлык кешеләр дә сау-сәламәт яшәсеннәр.

Гөберчәк авылы Татарстанның халык язучысы Мөхәммәт Мәһдиев белән дан тотса, авылдашлары да зур үрләр яулый. Шуларның берсе – Хәмидуллина Фәридә Мөхәмәтнур кызы. Ул 1951 елда Гөберчәк авылындагы гади колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Гөберчәк башлангыч, Сикертән сигезьеллык, Казанбаш урта мәктәпләрендә белем ала. Кечкенәдән моңлы итеп җырлаучы кызны мәктәпне тәмамлауга авыл клубы мөдире итеп билгелиләр. Клубта концерт-спектакльләр куеп халыкның мәхәббәтен яулаган Фәридә Сикертән мәдәният йорты каршында оештырылган хорларда катнаша, хәтта телевидениедән дә чыгыш ясый. 1969 елда Фәридә Мөхәмәтнур кызы комсомол путевкасы белән Чаллы шәһәрен төзергә китә. Аның тырыш, намуслы хезмәте күп кенә мактау грамоталары, 1977 елда “За трудовую доблесть” медале белән бәяләнә. Гаилә корып, ике бала үстерә. Кырык елдан артык бер урында хезмәт куйган авылдашыбыз 1994 елда “Заслуженный работник Минтопэнерго России» исеменә лаек була. Ә 1998 елда “Россиянең хезмәт ветераны” исемен ала. Пенсиягә чыгып, балаларының, оныкларының уңышларына сөенеп, Фәридә Хәмидуллина Чаллы шәһәрендә яши. Авылдашыбызның уңышларына нык сөенәбез, аның белән горурланабыз, яшь буынга үрнәк итеп күрсәтәбез.

Фәридә Хәмидуллина – М.Мәһдиевнең “Исәнме, Кәшфи абый” повестендагы төп герой Кәшфинең прототибы Мөхәмәтнур Хәйбинның олы кызы. Мөхәмәтнур абый үзе дә “ТАССРның атказанган колхозчысы”, бер улы Россия дәүләтенең бүләкләренә ия, кече кызы Халидә Әхмәдиева “Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре”.

Халидә Габидуллина,

М.Мәһдиев музее җитәкчесе.

 

Мөкәрәмә #увойнынеженскоелицо

Арча районы Казаклар авылында 1912 елда мулла гаиләсендә Мөкәрәмә исемле кыз туа. Үсә төшкәч, кыз гарәпчә укырга-язарга өйрәнә. Дин кануннары белән үскән Мөкәрәмә 1934 елда Гөберчәк авылының Нигъмәтҗан исемле егете белән гаилә кора. Өч сабые дөньяга килгәч, Бөек Ватан сугышы башлана. Нигъмәтҗан сугышка алына. Ләкин аңа Суслонгер газаплары аша үтәргә туры килә. Мөкәрәмә иренә ризык, кием-салым алып бара. Кайткач: “Үзе ябык, ап-ак, хәлсез булып беткән”, — дип иренең халәтен сөйли. Яшь хатын өч баласы белән урагын да ура, урман кисү дә читтә калмый, фермада сарыклар карарга да өлгерә. Мичкә ягарга утын, ипи пешерергә он, кияргә алмаш кием булмау алар гаиләсен дә читләтеп үтми. Илебез азатлыгы өчен көрәшкән иреннән берничә хат килә. Соңгы хатында: “Сиваш күлен кичәбез. Моннан исән калсак ярый”, — дип яза ул. Ләкин бу хат Мөкәрәмәнең соңгы өметен өзә, ире һәлак була. Өч баласын һәм каенсеңлесенең малае Мөдәрисне кайнатасы Йосып тәрбияләргә ярдәм итә. Кичләрен чыра яндырып кул эшләре белән шөгыльләнгән хатын гомеренең берничә елын сукыр булып яшәгән кайнатасын тиешенчә тәрбия кылып, соңгы юлга озата. Тавык фермасында эшләп, пенсиягә чыга. Кешелекле, әдәпле, тыйнак Мөкәрәмә шәл, тәрәзә-карават челтәрләрен оста итеп бәйли, камыр ризыкларын тәмле итеп пешерә, бервакытта да намазын калдырмый. Ике кызы кияүгә чыгып, үз тормышларын корса, улы Равил армиядән сәламәтлеген югалтып кайта: аягында гангрена башлана. Башта берсен, аннан икенче аягын кистергән улы өздереп тальян гармунда уйный. Авырса да авыл клубы мөдире булып эшли. Ләкин язмыш Мөкәрәмәнең улына кыска гомер насыйп иткән, ул вафат була. Бала хәсрәтен эченә йотып, сабыр гына кызлары Фирдәүсә, Бинираның балаларына шатланып гомер кичерә. Күчтәнәчләре белән аларны сыйларга ярата. Пөхтә, ипле, юмартлыгы белән авылдашларының хөрмәтенә ия була. Мөкәрәмә апа гомеренең берничә елын сукыр булып үткәрә. Ул вакытта да төшенкелеккә бирелми, кияве Равил Әсхәдуллин белән сүрәләр кабатлый. Шуның нәтиҗәсендә Равил абый дингә кереп китә. 1996 елның 6 январенда Мөкәрәмә апа вафат булып, авыл зиратына җирләнә. Ак яулыклы, куштан итәкле алъяпкычын кигән, кайнар мичтә бәрәңге тәгәрәткән, угыз сөтеннән коймак пешергән Мөкәрәмә апаны оныклары гел сагынып искә ала, аның гореф-гадәтләрен саклап яши.

Халидә Габидуллина,

М.Мәһдиев музее җитәкчесе.

Бүген Мәрзия апа Фәйзуллинага 90 яшь

Районыбызның Шушмабаш авылында туып-үскән, бүгенге көндә Казан шәһәрендә үзенең уңышлы иҗатының куанычлы нәтиҗәләрен күреп, сөенеп һәм горурланып гомер итүче балалар язучысы, шагыйрә Мәрзия Низам кызы Фәйзуллина  олы юбилеен билгеләп үтә.  Мәрзия апага бүген,  11 июнь көнне 90 яшь була.

Вакыт сизелми дә уза, әле генә кебек,  2015 елның сентябрендә Мәрзия апа кызы Фәридә һәм оныгы Руслан белән Арчага кунакка килде. Музейның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә үзенең тормыш юлы һәм иҗатына багышланган экспозицияне һәм күргәзмәне ул бик яратып карады. “Арча” телевидениесе бу очрашу турында аерым тапшыру оештырган иде, аның язмасы музейда саклана. Мәрзия апа андагы чыгышында: “Кечкенә вакытта һәр балага син кем буласың, диләр бит инде. Мин балалар бакчасында тәрбияче булам, ул шигырьләр, әкиятләр күп белә, ди идем. Хыялым тормышка ашты, беренче шигырьләрем дә төркемгә йөрүче  балалар белән бәйле вакыйгаларга, аларның әти-әниләре һәм әби-бабайлары сөйләгәннәргә нигезләнеп язылды. Бик күп иҗат ителде инде, музейда барлык нәшер ителгән китапларымны күреп бик куандым. Минем хезмәтләремне кызым һәм оныгым күрү икеләтә шатлык”,– диде. Аннан соң без Мәрзия апаның туган авылы Шушмабашта булдык,  яңа төзелгән мәчеттә туганнары, авылдашлары, ә  урта мәктәптә укучылар белән очрашуларда катнашты. Мәктәп музеенда балачагы, яшьлек еллары белән бәйле фотоларны, газета–журналларда басылган шигырьләрен, үзе турында язылган мәкаләләрне, китапларын күреп бик дулкынланды һәм: “Бүген үземне иң  бәхетле кеше дип уйлыйм, туган ягымда онытмауларына, минем иҗатымны балаларга өйрәтүләренә куанам да, горурланам да. Барысы өчен дә рәхмәт сезгә, якташларым!” – дигән иде Мәрзия апа.

Мәрзия Фәйзуллина яшьтән үк балалар бакчасында нәниләр, милициянең балалар бүлегендә яшүсмерләр, халык судында балалар һәм әти-әниләр белән эшләү тәҗрибәсе туплап, шул ук вакытта читтән торып Мәскәүнең Максим Горький исемендәге Әдәбият институтын тәмамлап, балалар шигъриятенә кыю адымнар белән килеп керде. Берничә буын балалар, шулай ук өлкәннәр дә, Мәрзия апаның шигырьләрен укып туган илне, туган телне яратырга, олыларны хөрмәт итәргә, үзара дус-тату яшәргә өйрәнделәр. Бүген алар үз балаларына һәм оныкларына якташыбызның шигырьләрен укыйлар. “Гөлнар мәктәпкә бара”, “Чәчәкләр сәгате”, “Мияубикә”, “Ике көрәк”, “Салават күпере”, “Нәни булышчы”, “Зур дулкыннар”, “Чебиләр зарядкасы”, “Энҗе чәчәк” һәм башка шигырьләр җыентыкларын, ә алар 30га якын, балалар яратып укый һәм истә калдыра, ә зурая төшкәч һәркем “Чиккән яулык”, “Сугыш юлларының тузаны”, “Гаилә әлифбасы” кебек китапларын укып тормыш дәресләре алалар.

ТӘРБИЯЧЕ АПА

Апа белә бар нәрсәне,

Апа белән күңелле.

Ул аңлата ачык итеп

Безгә таныш түгелне.

Ул өйрәтте чәчәкләрнең

Матурларын сайларга,

Күке булып кычкырырга,

Кошлар булып сайрарга.

Агачларны, чәчәкләрне

Ничек итеп танырга;

Җиләкләрне, гөмбәләрне

Кайдан, ничек табарга.

Ничек шөпшә, кигәвеннән

Аерырга бал кортын;

Кайсы чага авырттырып,

Касы тешли астыртын.

Апа белә бар нәрсәне,

Апа белән күңелле.

СУГАН ТУРАГАНДА

Ашка салырга суганның

Сайлап алдым олысын.

Әрчи башлагач еладым,

Килмәсә дә елыйсым.

Күзгә керә әчесе,

Ничек кенә әрчисе?!

Әрчүен әрчедем инде,

Эшнең бетте зурысы.

Пычак белән вак-вак итеп

Калды аны турыйсы.

Ашка суган турыйм мин,

Көлә-көлә елыйм мин!

“Мәрзия Фәйзуллина еш кына әнә шундый гади һәм гадәти, әмма бик тирән мәгънәле вакыйгаларга мөрәҗәгать итә. Һәр очракта да ул нәни сабый күңелен, кичерешләрен белеп, тоеп яза. Шулай да, шагыйрәнең иң яраткан темасы – йорт хайваннары, кош-кортлар, урман җәнлекләре тормышы. Сабый күңелен ачып керергә булышучы ачкычны дөрес тапкан ул. Чынлап та, балалар беренче тормыш дәресләрен күбрәк әнә шул җәнлекләр, кош-кортлар холык-фигыленә карап үтәләр, тирә-юньгә мөнәсәбәтләрен шул мияубикәләр, тавык-чебешләр, күгәрчен-каргалар, хәтта сазлык бакалары тәртибе буенча билгелиләр”, – дип язды язучы, шагыйрь, драматург һәм әдәбият белгече Галимҗан Гыйльманов.

 

ЧЕБИЛӘР

Тышта бик җылы булса да,

Тун кигәннәр чебиләр.

Яңа гына тусалар да,

Йөгерешеп йөриләр.

Эремчек, тары ярмасы,

Суалчан яраталар.

Суалчан дип ботинкамның

Бауларыннан  тарталар.

Көш-көш дигәч китсәләр дә,

Тагын килеп тарталар.

Тарта-тарта ботникамның

Бауларын чуалталар.

КАЗЛАР

Рәт-рәт басып, тәртип саклап,

Казлар күлгә баралар.

– Казлар, кая киттегез? – дип

Сорау бирә балалар.

Казлар бар да бер тавыштан:

– Елга-га-га-га… –диләр.

– Ул елга түгел – күл! – дигәч,

– Ул ага…  ага… – диләр.

Мәрзия апа Фәйзуллина Татарстан язучылар берлеге әгъзасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең балалар әдәбияты өлкәсендәге казанышлар өчен бирелә торган  Абдулла Алиш исемендәге премиясе лауреаты. Аның шигырьләре рус, үзбәк, чуаш, украин һәм башка телләргә тәрҗемә ителгән һәм зур тиражлар белән басылган. “Әдибәнең иҗаты нәниләрдән башлап, олы яшьтәге мәктәп балаларына адресланган, күп яклы, гыйбрәтле иҗат. Фольклордан, татар халык иҗатыннан килә торган мамыклы агым, халык традицияләрен дөрес һәм уңышлы  куллану шигырьне кешелекле, психологик яктан тирән итә”, – дип аның хезмәтләрен бәяләгән Татарстанның халык язучысы, якташыбыз Гариф Ахунов.

Без, “Казан арты” тарих-этнография музее хезмәткәрләре, Мәрзия Фәйзуллинаның иҗаты белән даими кызыксынып торабыз, аның шигырьләре әле дә  төрле газета-журналларда даими  басылып килә. Мәрзия апа туган авылы Шушмабаш белән элемтәдә булды,  мәктәп балалары белән очрашуларда бик теләп катнашты. Аның тормыш юлы һәм иҗаты турында ТНВ телеканалы “Әдәби хәзинә” тапшыруы эшләде һәм анда Шушмабаш урта мәктәбе укучылары Мәрзия апаның шигырьләрен бик яратып башкардылар.

Хөрмәтле якташыбыз Мәрзия апа Фәйзуллинаны әдәбият сөючеләр исеменнән туган көне –олы юбилее белән тәбрик итәбез, аны якташларының кайнар хисләре һәрчак җылытып, илһамландырып торсын. Киләчәктә дә туган җиребезгә булган хөрмәт хисләре, балаларны яратуы аңа көч-куәт өстәп, алдагы көннәрендә яшәү көче бирсен.

“Казан арты” тарих-этнография музее

директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика