Юксына күңел… Өлгермәдем…

-Нихәл, сеңелем! Ниләр язып – сызып утырасың инде тагы? – дип сөйләнә-сөйләнә музей ишеген ачып керер иде  авылыбызның абыстае, музейның даими кунагы Рәсимә апа Минсафина.

Иде шул, кызганыч, уйламаганда, көтмәгәндә бераз гына авырып алды да ул, бу дөньядан китеп барды. Никадәр авыл тарихы аның белән бергә китте…

Рәсимә апай — Гөберчәк авылы кызы. Шушында белем алып, Миннехан абый белән гаилә корып, дүрт кыз үстерделәр. Тормышлары матур, дөньялары түгәрәк иде. Нишләтәсең бу тормыш законнарын?

М.Мәһдиев музеена даими йөреп, авыл тарихының бераз өлешен яздырды ул миңа.  Бөек Ватан сугышына кадәр 140ка  якын хуҗалыклы, игенчелек, терлекчелек, урман кисү, шәл бәйләү, тегүчелек белән көн күргән авыл булган ул Гөберчәк. Авылның беренче исеме Кече Му дип аталган. Чөнки авылга нигезне Иске Му авылының өч гаиләсе салган: Шәмгун, Уразмәт, Кадермәт. Димәк, авылыбызда өч нәсел кешесе яши дигән сүз. Авылның беренче йортлары кая салынган, кешеләре кайларда эшләгән, кемнәрне башка чыгарып, йортлар төзеп, авылны зурайткан – барысын да Рәсимә апа бәйнә-бәйнә сөйли иде.  Һәр йорт хуҗаларының исемлеген төзеп, алар кай урында яшәгәнлекне билгеләп, кемнәре сугышка китеп югалган, кемнәр аннан кайтып читкә киткән, кемнәр авылда яшәп калганлыклары – барысы да аның хәтер сандыгында иде. Гөберчәк  — гомерле чак сүзеннән алынгандыр ул, дип аның мәгънәсен дә аңлата иде.

Бервакыт музейга керде ул. Кулында пакеты да бар. Рәсимә апай ипләп кенә пакетны ачып, аннан киндер ыштан тартып чыгарды.

— Бу нәрсә соң, Рәсимә апай?-дип сорыйм көлемсерәп. Ул көттерми генә сөйләп тә  китте.

— Бу минем әнием саклаган киндер ыштан. Син ,бәлки, көләрсең. Ләкин анда, ыштан эчендә, безнең тарих саклана. Әни анда үзенең документларын, язган кәгазьләрен, безнең туу турындагы таныклыкларны, әтинең эш кәгазьләрен тыгып куйган. Шул килеш  аларны әни сандык төбендә саклаган, хәзер мин саклыйм . Шунда ук әтинең медале дә бар. Ул сугышта катнашкан кеше. Аннан исән-сау кайтты. Үзе үлгән көнне аңа тиешле медальне китереп бирделәр, шуңарчы ул әтигә бирелмәгән булган. Мәете өстенә куелган медаль бу. Документы да бар. Менә алар, — дип Рәсимә апай аларны миңа күрсәтә.

Бик күп төрле газета-журналларга язылып, дөньяви яңалыклар белән танышып барды ул. Кайбер вакытта: «Менә бу газетада шул мәгълүмат бар, укыдыңмы, укымасаң, мә, укы, газетаны сиңа калдырам, боларын мин җыеп барам», — дип мине дә яңалыклар белән таныштырып барырга онытмады. Районда булган кичәләрне дә карарга яратты, М.Мәһдиевкә багышланган очрашуларда укучыларга герой-прототиплар турында сөйли иде. Мөхәммәт аганың бертуганнарын, әнисен яхшы белеп, аларның рухына дога кылырга да онытмыйм, дия иде.

М.Мәһдиевнең “Торналар төшкән җирдә” әсәрендәге бөтен геройларны танып, аларның реаль тормышта нинди булганлыкларына характеристика биреп чыга иде. Сугышта үлеп калганнарның исемлеге инде китапларга кертелде, ә менә аннан исән кайтучылар турында мәгълүмат аз иде шикелле. Бер музейга керүендә мин аның белән бу исемлекне дә төзедем. Кызыксынуы көчле иде аның, авыл тарихын барлап, китап итеп чыгарып, яшь буынга калдыру хыялы белән янды Рәсимә апай. “Менә Сеҗе авылы турында Ләлә Камалиева китап чыгарган. Сиңа шуны бүләк итим әле, тагы бер дини китап та бирәм. Вакытың булганда укырсың”, — дип миңа китаплар бүләк итте. Дин белән дә кызыксынды, үзе дә Арчада дини белем алып, авылыбызның абыстае булып йөрде. Һәр кешегә яхшылык теләп, туры юлга өндәде ул. 2005 нче елда авылыбызда мәчет ачылды. Шул вакытта да мәчетнең ачкычын алар гаиләсенә ышанып тапшырдылар, чөнки ул вакытта авылыбызда имам юк иде.  Ире Миннехан абый белән тыныч кына мәчет эшен алып бардылар. Башта мәчетнең миченә утын ягылып җылытыла иде. Алар бу эшне дә авырсынмыйча башкарып килделәр. Хәзер шунысы куанычлы , дини белем алып, авылдашыбыз Мәүлет абый Җиһаншин имам булып йөри. Мәчеткә газын кертеп, зурайтып, яңартып, тагы да матурладылар. Бу эштә Рәсимә апай белән Миннехан абыйның да өлешләре зур, мәчетнең  матди яктан хисабын алып бардылар, Мәүлет абый эшләтүчеләрне табып, калган эшләрне матур гына башкардылар. Мәчет янына  Сеҗе авыл советы тарафыннан Бөек Ватан сугышында Гөберчәк авылыннан һәлак булучыларның исемлеге язылган истәлек тактасы да куелды. Рәсимә апай, сугыштан исән кайтканнарның да исемлеген язарга кирәк, алар да бит сугышкан, бүген берсе дә исән түгел , дип аның өчен дә борчылды.

— Сеңелем, Өлкәннәр көне җитә. Аны нишләтеп үткәрергә уйлыйсыз? – дип гел кызыксына иде . Берничә ел рәттән үз пенсиясеннән өлеш чыгарып, безгә өстәл әзерләргә акча бирде. Чәй өстәле артында яшьлекләрен искә төшереп, эшләгән вакытларын сагынып, һәрберсе үз истәлекләре белән уртаклашып утыру – өлкәннәр өчен бер юаныч бит инде ул. “Шулай оештырылса, әйбәт булыр иде. Гел очрашып та тормыйбыз бит. Классташларым да үлеп бетәләр бит инде. Арт урамда Фаил бар, теге очта Әнәс бар, дип укыган  вакытларын сагынып сөйләп тә алыр иде. “Нәүрүз”не дә оештырыгыз инде, күңелле була бит. Балалар белеп үссеннәр, никадәр халык килеп, күңел ача бит бәйрәмдә, — дия иде. Бәйрәм вакытында: «Кая, коймакларыгыз уңганмы, тәмлеме?»- дип шаяртып алырга да онытмый.  Ярый әле шул вакытларда фотоларга төшкәнбез. Хәзер шуларны барлап, аны сагынып утырам. Менә-менә музей ишеге ачылыр да, ул килеп керер шикелле. “Кичә музейга кемнәр килде, нәрсәләр барлыйсың?” — дияр күк.   Барлыйсы, ләкин никтер төртелеп калам, чөнки төгәллекне белергә, аныкларга син җитмисең. Мөхәммәт абыйның классташлары турында мәгълүмат туплый башлаган идем, тагы тукталдым. Чөнки берәр сорау туса, мин Рәсимә апайга телефоннан шалтырата  яки үзенең музейга кергәнен көтә идем. Ә бу юлы нишләргә?

Рәсимә апай бик тә йорт җанлы, оста бакчачы, гаиләсен, туганнарын, дусларын чын күңелдән яратучы һәм хөрмәт итүче кеше иде. Бигрәк тә оныкларын мәгълүматлы итү өчен тырышты. Оныкларының каникуллары җитсә, аларны музейга алып килер иде. Экспозициядәге экспонатларга бәйләп, үзе белгәннәрне сөйли( миңа эшне җиңеләйтә), фотоларга карап, авылдашлары турында да мәгълүмат бирә, шунда ук авыл тарихын да искә төшерә иде. Истәлеккә үз әтисенең һәм каенатасының( алар Бөек Ватан сугышы ветераннары) фоторәсемнәрен ясатып, музей фондына бүләк итте. Икесе турында да мәгълүмат туплап бирде. Мин шуларны файдаланып, “Татарстан яшьләре” һәм “Арча хәбәрләре” газеталары өчен мәкаләләр әзерләдем. Алар үз вакытында матбугатта басылып та чыктылар.

Өлгермәдем… Рәсимә апайның үз авызыннан авылыбыз тарихына кагылышлы мәгълүматны ишетеп белсәм дә, аны видеоязмага яздырып калырга өлгермәдем. Теләгем бар иде, ләкин нидер тоткарлады. Әбиләр әйтмешли, кул-аяк җитмәде. Дөнья куабыз, артка борылып карарга вакыт җитми, үткәннәрне барларга, язып калырга җитешмибез. Ә бит ул бик кирәк. Бәлки әле киләчәктә, Рәсимә апайның теләге тормышка ашар дип уйлыйм: авылыбыз тарихы тирәнтен өйрәнелеп, китап булып басылып та чыгар.

Халидә Габидуллина, М.Мәһдиев музее мөдире. Гөберчәк авылы

Тирәбездә уңган кешеләр

“Казан арты” тарих-этнография музее хезмәткәрләре районыбызның иң ерак урнашкан Сәрдәбаш авылында булдылар. Халкыбыз кулланган борынгы әйберләрне җыю, авыл тарихы һәм андагы бүгенге тормышны өйрәнүгә багышланган экспедиция вакытында Нина Николаевна белән таныштык. Ул 1936 елның 3 гыйнварында туган һәм бөтен гомерен Сәрдәбаш авылында үткәргән. Нина апа безгә Сәрдәбаш авылы тарихын, керәшен халкының йолалары һәм бәйрәмнәре турында бик кызыклы мәгълүматлар бирде.

 

Ул үзе турында: “1941 елның 13 июленә каршы төндә 18 кешене, шул исәптән әтиемне дә сугышка озаттык. Бөтен авыл халкы керосин фонарьлары яндырып аларның җыйналып, атларга утырып киткәннәрен ка¬рап торды. Миңа ул вакытта биш яшь ярым иде. Озак та үтмәде, 1941 елның 23 декабрендә әтинең хәбәрсез югалуы турында хәбәр алдык. Сазлыкка батканмы, бомбага эләккәнме, әсирлеккә төшкәнме, бүгенгә кадәр берни дә белә алмадык. Безнең әти шулкадәр уңган кеше булган. Сүтелгән мәктәпнең бурасын ул бураган, тәрәзәләрен эшләгән. Атарбасы,тарантас, чана, бәбәй һәм уфалла арбасы ясый иде, хәтта киемнәр өчен төймәләр дә ясаган. Сугышка кадәр әти эшләгән өчен һәркөнне 200 грамм пешкән икмәк алып кайта иде. Ул вакытта ашлык бирелмәде. Ә әнием ике класс русча укыган. Аларны поплар һәм рус укытучылары килеп укыткан. 1939 елда гына безнең авылда татарча укыту башланды. Сугыш елларында әни хатларга адресларны яза, русча килгән хатларны аңлатып бирә иде.

1952 елда 7 сыйныф бетердем. 2 кыш урман кисүдә булдым. Бергәләп урман кискән кешеләр үлеп бетте инде, Үгез-Елгада Шәйдулла Җәләлетдинов бар иде, ул да быел вафат булды. Очрашканда Лаешта урман кискән вакыттагы авырлыкларны, шулай ук яшь чак бит,төрле кызыклы хәлләрне искә төшереп шатланып та, моңсуланып та ала идек. 70 кеше бер землянкада йоклыйбыз, аска да, өскә дә киеп барган телогрейка. Авылдан бәрәңге боламыгын йомарлап катырып алып китәбез. Айга бер кешегә сигез килограмм арыш оны бирәләр, аның яртысын әни белән энемә калдырып китәм. 2 метрлы кул пычкысы белән кисәбез, юан-юан агачлар. Бер метрлы итеп кисеп ярабыз, штабельгә өябез. Минем тырышлыгымны күреп һәрвакыт Нина безнең бригадада булсын әле, диләр иде. Норманы күп вакыт үти алмыйбыз, авылга кайткач елата-елата он өчен тотып калалар. Ул вакытта аякта чабата, Лаештан 70 километр араны җәяү кайтканда чабата таралып йон оекбашның аслары калмас иде. Хәзер дә ярылмый торган агачларны ярам. Шулай итеп мин урман эшенең остасына әйләндем”, — дип сөйләде.

1957 елда 16 авылны берләштергән “Северный” совхозы оештырыла. Бу зур хуҗалыкны Советлар Союзы Герое Нәкыйп Сафин җитәкли. Нина апа ул елларда 3 ел сукачы, 2 ел комбайнчы ярдәмчесе була, дуңгыз һәм сыер фермаларында эшли. Сәрдәбашта ул елларда куян фермасы да була. Терлекчелек буенча зур семинарлар үткәрелә, Нина Николаева да анда үз тәҗрибәсе белән уртаклаша. “Нина, син булдырасың, нинди эшкә алынсаңда югары нәтиҗәләр бирәсең”, — дип мактый иде, яныма килеп хәлләремне сораша иде Нәкыйп абый”, — дип горурлана ул.

“Хәзерге тормышыбыз шундый рәхәт, өйләребез газ белән җылытыла, сулар кертелгән, керне машина юа,электрны күпме кирәктотып була. Минем исемдә әле, авылда 1959 елның ноябрендә генә дизель дви¬гателеннән ут бирделәр. Иртән 4тә яна, яктыргач сүндерелә, караңгы төшә башлагач кабат яндырыла һәм кич Юда сүнә иде. 10 минут кала сүнә дип сигнал бирәләр иде. Һәр өйдә бер генә лампочка булырга тиеш иде”, — дип тарихи вакыйгаларны сөйли дә сөйли ул.

Бүгенге көндә Нина апа бөтен гомерен балалар укытуга багышлаган, Казан сәхнәләрендә дә җырлаган, Илдус авылында яшәүче кызы Венера, Казанда яшәүче улы Марс гаиләләре өчен куанып, оныкларыныңуңышларына сөенеп,авылдашларыныңхөрмәтен тоеп яши.

Шәфигулла ГАРИПОВ, “Казан арты” тарих-этнография музее директоры урынбасары

Сәләй Вәгыйзов музее

Гадәттә районыбызда туып-үскән талантларның күбесе зур шәһәрләргә китеп танылса, заманында гади генә эшчеләр бистәсе булган Арчада төпләнеп, шунда яшәп, чит җирләрдә таралып яшәргә мәҗбүр булган милләттәшләребезгә хезмәт итүче шәхесләребез дә бар. Гомерләрен татар теле белеме, аны укыту методикасы үсешенә багышлаган, гыйлемнең тәүге ачкычы булган “Әлифба”ны иҗат иткән мөхтәрәм шәхесләр, Арча педучилищесы мөгаллимнәре Сәләй Вәгыйзов һәм Рәмзия Вәлитовалар шундыйлардан.

18 ноябрь көнне Сәләй ага Вәгыйзовның кече ватаны Самара өлкәсенең Камышлы районындагы Татар Байтуганы авылында мөгаллимнең истәлегенә музей-комплекс ачылды. Аны ачу тантанасында Татарстан Республикасының Мәдәният министры Айрат Сибагатуллин, Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров, Самара Губерна Думасы депутаты Владимир Субботин, П.В.Алабин исемендәге тарих-туган якны өйрәнү өлкә музееның директоры Владимир Лисейчев, Камышлы муниципаль районы хакимияте башлыгы Рафаэль Баһаветдин белән бергә Арча районы башкарма комитеты җитәкчесенең социаль мәсьәләләр буенча урынбасары Рамил Гарифҗанов, Г.Тукай исемендәге Арча педагогика көллияте директоры Гөлнара Гарипова җитәкчелегендәге бер төркем һәм, әлбәттә, мөхтәрәм кунак – Сәләй аганың улы Камил абый да катнашты.

Тантанада иң башлап сүз алган Камышлы муниципаль районы хакимияте башлыгы Рафаэль Баһаветдинов:Камышлы – талантларга бай төбәк. Мондый музейлар өлкәннәргә дә, яшьләргә дә бик кирәк. Без үзебезнең тарихыбызны, телебезне, гореф-гадәтләребезне белергә тиеш. Аны саклап, яшь буынга тапшыру – безнең вазифа,” – дип, музейны оештырудага саллы өлеш керткән ТР Президенты Р.Н.Миңнехановка һәм эшнең башында торучы башка шәхесләргә үзенең олы рәхмәтен белдерде.

ТР Мәдәният министры Айрат Сибагатуллин: “Әлеге музей – бүгенге тормышыбыз, киләчәк көнебез, чөнки мәктәптә бала укый торган иң тәүге китап – “Әлифба”, – дип, Сәләй Вәгыйзов мемориаль музей-йорты ачылу бөтен татар дөньясында зур вакыйга булуын билгеләп үтте.

Һәр халык үз йөзен саклап калырга тырыша. Глобальләшү шартларында телне, мәдәниятне саклау җиңел эш түгел, ә инде тарихи шәхесләрнең исемнәрен кайтарырга тырышу – үзең булып яшәргә омтылышның бер чагылышы, – дип башлады үз чыгышын Бөтендөнья татар конгресы башкарма комтеты рәисе Ринат Закиров, – Камышлыда яшәүчеләр татарлыкны саклаучыларның иң-иңнәреннән, милләттәшләребез биредә үзенең рухы, үткәне, тарихы белән нык тора. Самарадагы “Яктылык” мәктәбендә балалар татар рухында тәрбияләнә. Бүген Байтуганга шуның кадәр халыкның җыелуы безгә киләчәккә өмет белән карарга мөмкинлек бирә. Сәләй Вәгыйзов – дөньяда яшәүче бик күпләрнең күңел түрендәге исем. “Әлифба” белән ачылган бу дөнья һәркем өчен шушы мөһитне, туган төбәкне, аның тарихын күрсәткән, әби-бабаларының рухын сакларга мөмкинлек биргән. Киләчәктә татар булып яшәвегезне, музей ярдәмендә милли рухны саклавыгызны теләр идем. Дөньяда зур милләт булып яшәр өчен халык күңелендә калырлык исемнәрне сакларга, шулар белән милләтебез балаларын тәрбияләргә тиешбез. Балалар тәрбиясе, татар гаиләләрен кору – төп бурычыбыз”.

Самара Губерна Думасынан котларга килгән Владимир Субботин да: “Мин Сәләй Гататовичның музее татар мәдәниятенең бер үзәге булыр, дип ышанам. Әлеге музейның ачылышы – Камышлы һәм Байтуган халкының бөек тарихына, авылдашларына, ата-бабаларына олы хөрмәт һәм ихтирам”, – дип, Россиянең байлыгы аның күп милләтле һәм мәдәниятле булуында икәнлеген искәртте.

Музей белән танышып чыккан Камил ага: “Әти-әни минем өчен һәрвакыт үрнәк булдылар, халык өчен иң төп нәрсәнең хезмәт икәнлеген аңлаттылар. Мин, әлбәттә, киләсе елга бирегә үземнең туганнарымны алып киләчәкмен”, – дип үзенең шатлыгын уртаклашты, музей өчен төп байлык – Сәләй аганың портфелен, кайбер шәхси әйберләрен бүләк итте. Ә мөгаллимнең күзлеге, плащ, түбәтәе, татар сыйныфлары өчен меңләгән тираж белән 40 мәртәбә басылып чыккан “Әлифба” дәреслекләре, авыл тарихына багышланган көнкүреш әйберләр Сәләй ага туган нигездә салынган музейда үз урынын инде алган иделәр.

Бәйрәмнең тантаналы өлеше Камышлы мәдәният йортында дәвам итте, ә инде сәхнәгә арчалылар делегациясе менгәч, халык дәррәү кул чапты. Район башкарма комитеты җитәкчесенең социаль мәсьәләләр буенча урынбасары Рамил Гарифҗанов: “Хөрмәтле Татар Байтуганы авылында яшәүче милләттәшләребез! Сезнең авылыгызда туып, ныклы тәрбия һәм белем алып, тормыш авырлыкларына бирешмичә яшәп, хезмәт юлын Арча педагогия училищесында татар теле һәм әдәбияты укытуга багышлаган якташыгыз Вагыйзов Сәләй Гататдин улының туган нигезендә аның тормыш юлы һәм иҗатына багышланган музей ачылу Арча районында яшәгән һәркем өчен зур шатлык. Алдагы көннәрдә дә Камышлы һәм Арча районнары халкы аралашып һәм ярдәмләшеп яшәр, музейларыбыз тыгыз элемтәдә эшләр”, – дип, Арча муниципаль районы хакимияте башлыгы Нуриев Илшат Габделфәрт улының котлавын җиткерде, әлеге изге эшне оешытыруда катнашучыларга Арча түбәтәйләрен бүләк итте. Бәйрәмдә Арча сандугачы Дамир Гасыймовның милли көйләребезне башкаруы нур өстенә нур булды, аның җырлары күпләрнең күңел кылларын тибрәткәндер, мөгаен.

Музей ачылышы тантанасында иң еш яңгыраган сүзләрнең берсе – “Арча педагогика көллияте” булды. Беренчедән, музейны булдыру фикере бу эшнең башында торган Нурания ханым Абзаловага арчалылар белән аралаша башлагач туган: “1999 елны “Әлифба музее ачылган вакытта Сәләй ага миңа: “Белсәң иде, минем өем ни хәлдә?” – диде. Унҗиде ел буен шушы сорау минем күңелдән китмәде. Алты мәртәбә Арчада булдым, мине һәр килүемдә дә ачык йөз белән каршы алдылар”, – дип, үзенең хис-кичерешләрен җиткерде, педколледжның элекке директоры Илдус Сәгдиевкә һәм хәзерге җитәкчесе Гөлнара Гариповага зур рәхмәтен, районыбыз халкына чиксез ихтирамын җиткерде. Икенчедән, Байтугандагы музейны оештыруда да педагогика көллиятенең методик һәм рухи ярдәме гаять зур. Шулай итеп, Сәләй Гататдин улы музее Арча һәм Камышлы районнарын үзара бәйләп торучы җеп тә. Гөлнара Гарипова да педколледжга Самара төбәгеннән студентларны укырга чакырды, килергә теләк белдерсәләр, конгрес аша өстенлекле шартлар белән кабул ителәчәкләре турында хәбәр итте.

Инде тагын бер яңалык: Самара региональ иҗади иҗтимагый «Дуслык» оешмасы җитәкчесе Фәхретдин Канюкаев, өлкәнең Похвистнево районындагы Мәчәләй авылында Габдулла Тукайның, гәрчә анда тумаса да, бераз гына торганлыгы турында хәбәр итте һәм бу вакыйганы мәңгеләштереп, сөекле шагыйребез истәлегенә музей ачарга теләгәнен белдерде. Арча вәкиле Рамил Гарифҗанов, үз чиратында, аны районыбызга кунакка чакырды, шагыйрьнең туган ватаны тарафыннан методик ярдәм күрсәтеләчәген белдерде.

Музейны ачу – изге гамәлнең башы гына һәм, һичшиксез, әлеге башлангычның күркәм нәтиҗәләре булачак. Сәләй Гататдин музее Самара һәм башка төбәкләрдә яшәүче милләттәшләребезне берләштерүче үзәк булсын иде. Аның ишегалдындагы ачык һавада этнографик мәйданчык булдыру, шуның белән чит ил турситларын да җәлеп итү мөмкинлеге гаять зур. Ә эшне Сәләй ага Вәгыйзовның тормыш юлы һәм иҗаты аша бирегә килгән һәр кешедә милли горурлык хисе уянырлык итеп оештыра алу янә зур осталык һәм талант таләп итә. Байтуганлылар моңа да ирешер, иншалла. Киләчәктә ишекләрен яңа ачкан әлеге мәдәният учагы, тормыш тәҗрибәсе булган өлкәннәрне үз тирәсенә җыеп, халкыбызның милли тарихын, гореф-гадәтләрен яшь буынга җиткерүдә зур эш башкарса да, туган телебез музей “экспонаты” гына булып калмасын, Камышлы, Самара төбәгендәге татар балалары үз телләрен мәктәптә үк тырышып һәм теләп өйрәнерләр, дигән өметтә калабыз.

Ленар Гобәйдуллин,

Казан арты” тарихэтнография музее хезмәткәре

Зур галим булыр иде…

Кулымда Мөхәммәт Мәһдиевнең Сикертән мәктәбеукучыларына язган хаты. Кат-кат укыйм. Хатның беренче битендә үк классташларының исемлеге язылган. Күңелем белән һәркайсын барлыйм: Сәгыйдулла- ул инде бик күптән вафат, Гарифулла — үлде, Мәгъсүм – бу абзый да китеп барды инде, Гамбәр – бик матур җырлаучы бу апа да күптән вафат… Барлый торгач, исемлектә берничәсе генә калды. Шулар арасында Газизова Минзада апа бар. Тукта, ди күңел, бу апа бит Сикертәндә генә яши. Хезмәттәшем Ленар Гобәйдуллин белән киттек Минзада апа янына кунакка, язучыбыз турында истәлекләр барларга. Ул безне үзенең көр тавышы, мөләем йөзе белән бик теләп каршы алды. Үзе кебек җыйнак кына өйгә үттек. Һәм мин сораулар бирә башладым, ул бик рәхәтләнеп сөйләде дә сөйләде.

“Мин, Минзада Газизова, 1929 нчы елның 1 нче маенда Яңа Чуриле районы Сикертән авылында туганмын. Әтием- Газизулла, әнием-Мәрфуга. 1936 нчы елда сеңелем Рәйхана туды. Башлангыч һәм җиде класс белемне мин Сикертән мәктәбендә алдым…”

dsc_0323

Кызның мәктәптә укуы бик яхшы билгеләренә бәяләнә. Әтисе Бөек Ватан сугышына киткәндә Минзадага нибары 12 яшь була. Әниләрен эшкә колхозның ындырына көндезге каравылчы итеп билгелиләр, ләкин уракка кеше җитмәү сәбәпле, Мәрфуга апа кырда , ә кечкенә буйлы кыз Минзада әнисе урынына көндезге каравылда эшли. Ул эш белән генә чикләнми , ә башкалар белән кырда чүп үләне дә , башак та җыя. Балалык һәм үсмер еллары аның авыр хезмәт белән үтеп китә.

Кечкенә буйлы Минзада 1941 нче елда мәктәпкә 5 нче сыйныфка белем алырга бара. Ә анда дүрт авылдан җыелган 45укучы: Сикертән, Казаклар, Гөберчәк, Чөмә-Елга авылы балалары.
Минзада апаның истәлекләренә кабат күз салыйк : “Гөберчәк һәм Чөмә-Елга авылларыннан килгән укучылар барысы да малайлар булып чыкты. Гөберчәктән җиде малай килгән. Араларында Мөхәммәт тә бар. Ул тырышып укуы белән башкалардан нык аерылып торды. Укытучы нинди генә сорау бирсә дә, Мөхәммәтнең җавабы әзер иде. Гел дәресләргә әзерләнеп йөрде. Укып бетергәч, Сабантуйларда очрашып, мәктәп елларын сагынып искә ала идек. Бер очрашуында ул: “И, Минзада , укулырың әрәм калды…”, — дип әйтте.

Гөберчәк малайлары арасында Гарифулла да бар иде. Бүген инде ул мәрхүм. Менә ул өйләнгәч, үзенең ике улына классташларның исемнәрен куйдырды: Сәгыйдулла, Мөхәммәт. Гарифулла улларының иптәш егетләре кебек зирәк акыллы, тәртипле,тырыш булуларын теләгәндер ”.

М.Мәһдиев белән очрашулар сирәк булса да, әдип үзенең классташын бер дә онытмый, хәтта 1977 нче елда Сикертән мәктәбе укучыларына язган хатында да( хатның күчермәсе музей фондында һәм мәктәптә саклана) Минзада апа турында искә ала: “…Иң әйбәт укучылар менә болар иде: беренче урында , әлбәттә, Газизова Минзада. Аның тырышлыгы, сәләте белән, әгәр ул алга таба да укыган булса, бүгенге көнне күренекле зур галим булган булыр иде”.

Әйе, булыр иде. Чөнки кыз барлык фәннәрне дә “бик яхшы” билгеләре белән мәктәпне тәмамлый . Минзада апаның кулында моны дәлилләүче таныклык та бар, анда барысы да “5” ле белән бәяләнгән. 1944 нче елның 5 нче июнендә бирелгән таныклык янында “Мактау грамотасы” да сакланган. Ләкин сугыш дигән афәт кызның киләчәк юлын кисә. Мәктәпне бетерүгә ул “Комбайн” колхозында яшелчә бакчасында эшли. Аннан соң 1945-1946 нчы елларда хисапчы, 1947 нче елдан табельщик-секретарь, кассир ,хисапчы булып хезмәт куя.43 ел хезмәт стажы белән пенсиягә чыга: “Атказанган колхозчы”, “Хезмәт ветераны” исемнәре бирелә.

Минзада апаның гаиләсеннән биш ир-егет сугышка чыгып киткән. Ләкин биш баһадирдай ир-атның сугыштан кайтмавы, әнисен ялгыз калдырып читкә китәсе килмәве кызны бу тормышта ялгыз калдырган, авылда төпләнергә мәҗбүр иткән. Бертуган сеңелесе Казанга бала карарга китеп, Буа егетенә кияүгә чыгуы да ике туганның Татарстанның ике ягында яшәүгә китергән. Аралашып торсалар да, сеңелесе кирәк чаклар күп булгандыр Минзада апаның, чөнки ике кызның серләшәсе, фикер алышасы килгән чаклар булмыймыни? Ярый әле әнисе Мәрфуга апа белән алар бер-берләренә кирәк һәм терәк булып яшәгәннәр. Әнисе вафат булгач, квартирант кызлар белән яшәгән . Бүгенге көндә дә ялгыз түгел “Хезмәт ветеран”ы –туганнары, күрше-күлән аның хәлен һәрдаим белешеп тора. Бигрәк тә ул туганнары Мансурга , Мәүлиягә бик рәхмәтле булып яши. Минзада апа ил-көнгә тынычлык теләп, биш вакыт намазын укып, кешеләргә авыр көннәрендә сабырлык һәм юаныч теләп, Сикертән авылының иң хөрмәтле кешесе – Ак әбисе булып яши.
Язучы Мөхәммәт ага Мәһдиевнең классташлары барысы да Минзада апа шикелле – “Хезмәт ветеран”нары, бүгенге буынга үрнәк кешеләр.
Халидә Габидуллина,
М.Мәһдиев музее җитәкчесе.

Гариф Ахунов: шәхес, иҗат, заман (программа)

Гариф Ахунов тууына 90 ел тулуга багышланган республика фәнни-гамәли конференциясе программасы (Арча, 21 октябрь, 2015 ел): скачать

Гариф Ахунов: шәхес, иҗат, заман (җыентык)

Гариф Ахунов тууына 90 ел тулуга багышланган республика фәнни-гамәли конференциясе материаллары (21 октябрь, 2015): Гариф Ахунов

Аудио


Все аудио
Публикации
вход
Яндекс.Метрика