Олы юлның тузанында калды минем эзләрем…

Укытучылар “Әлифба” авторлары Сәләй Гататдин улы Вагыйзов һәм Рәмзия Гыйләҗ кызы Вәлитоваларның фәнни-методик мирасын даими өйрәнеп, иҗади кулланалар. Аларның хезмәтләре балаларга ана телебезне өйрәтүгә, шомартуга, сүзлек күләмен арттыруга, сөйләгәндә һәм язганда дөрес кулланыш табарга ярдәм итә. Сәләй Вагыйзов авторлыгында 1980 елда басылып чыккан “Кызыклы грамматика” китабын кабат укып чыккач, мин шуңа инандым. Бу бәяләп бетергесез хезмәткә тупланган грамматик уеннар, мавыктыргыч күнегүләр, табышмак, башваткыч, әкият һәм мәзәкләрне татар теле дәресләрендә бик уңышлы кулланып була. Бүгенге көн укучыларына ныклы белем бирү һәм аларда мөстәкыйльлек, ихтыяр көче, зирәклек, максатка ирешү, бергәләп эшләргә өйрәнү кебек сыйфатларны тәрбияләүдә күренекле галим-педагогларыбызның хезмәтләре үз дәрәҗәләрен бер дә югалтмыйлар. Аларның бергәләр иҗат иткән “Әлифба” китабыннан тыш укытучылар өчен тәкъдим ителгән 42 фәнни хезмәтләре бар, мин аларны санап чыгуны максат итеп куймыйм.

2002-2005 елларда миңа Арча педагогия  көллиятендә  директор булып эшләргә туры килде. Шул вакытта бөтен дөнья татарларына билгеле булган “Әлифба” авторлары белән очрашырга, аларның өйләрендә булып, Рәмзия апа һәм Сәләй ага белән бергә аларның тормыш юллары һәм методик әсбапларның ничек язылуы турында сөйләшеп утырырга насыйп булды. Кайчан керсәң дә аларның тырышып эшләгән вакытлары булыр иде. Өстәл тулы, анда сыймаганнары урындыкларга, хәтта идәнгә таратылган китаплар, кисеп алынган аерым битләр, сүзләр, иҗекләр, кулъязмаларның күплеге әле дә минем күз алдымда тора. Аларның берсен дә күчереп куярга ярамаганын беренче очрашуда ук аңладым. Минем Сәләй ага һәм Рәмзия апаның купсанлы китапларының ничек язылганын, кирәкле материалларның ничек тупланганын, шуларга өстәп матур рәсемнәрнең ничек сайланганын күреп, һәр китап өчен нинди зур хезмәт куелганын аңлап аларга булган хөрмәтем һәм ихтирамым тагын да артты.

Мин аларның тормышын гаилә үрнәге буларак кабул иттем. Сәләй ага да Рәмзия апа да ятимлек ачысын татып, үз тырышлыклары белән белем алып, бәхетле гаилә корып, ләкин шуннан соң зур  сынаулар аша узып, озак еллар бер-берсеннән аерым торып, кызлары Римма, уллары Камилгә  ныклы тәрбия биреп, гомерлек мәхәббәтләренә тугры калганнар һәм соңгы көннәренә кадәр бәхетле пар булып яшәгәннәр. Тормыш авырлыкларына бирешмичә, бер-берсенә таяныч булып, үзара аңлашып яшәү нәтиҗәсе буларак алар Арча педагогия училищесының иң хөрмәтле укытучылары һәм бик күпләрнең яраткан остазлары булдылар.

2003 елда Татарстанның атказанган укытучысы, Россия Федерациясенең халык мәгарифе отличнигы, Татарстанның Каюм Насыйри исемендәге премия лауреаты, Ушинский медале белән бүләкләнгән  Сәләй Гататдин улы Вагыйзовның 95 яшьлек юбилей кичәсен үткәрдек. Анда Татарстанның мәгариф министрлыгыннан, район хакимиятеннән вәкилләр, килгән кунаклар бик күп иде. Ике сәгатькә сузылган бу кичә ахырында Сәләй ага үзе яратып җырлый торган “Олы юлның тузаны” җырын башкарды. Аның көчле тавышы әле дә минем исемә төшә, Сәләй аганың дөрестән дә сабыр, түзем, горур кеше булып калуына ул вакытта һәркем сокланды.

Олы юлның тузанын

Үзем күрдем тузганын.

Белми калдым, сизми калдым

Яшь гомеремнең узганын.

Бүген Рәмзия апа Вәлитова һәм Сәләй ага Вагыйзовлар безнең арабызда юк инде, алар Арча зиратына җирләнгән. 24 октябрьдә Сәләй Гататдин улының тууына 110 ел тулу уңаеннан без аны искә алабыз. Еллар узган саен аларның кадерләре арта гына бара. Туган телебезнең саклануы, халкыбызның бөтенлеге өчен ихлас күңелдән кайгырткан һәм зур эшләр башкарган бу гыйлем ияләре язган дәреслекләр киләчәк буыннарга озак еллар хезмәт итәр әле.

“Казан арты” тарих-этнография музее

директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов

 

Фотолар музей архивыннан

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Эстафета Знамени Мира дошла и до нас!

Знамя Мира является символом Пакта Рериха, первого в истории Международного Договора о защите художественных и научных учреждений и исторических памятников, который был подписан в Вашингтоне 15 апреля 1935 года.

В июле 2014 года в Барнауле Президент Международного Комитета Знамени Мира, неправительственной организации при ООН, доктор Алисия Родригес Фернандес вручила Знамена Мира представителям 33 организаций из разных уголков России, в том числе и Алтайскому краю и провозгласила край Территорией Мира с последующим пожеланием, чтобы вся Россия стала Территорией Мира и этим положила начало Эстафете Знамени Мира! Профессор международного права Михаил Таубе сказал: «Пусть Знамя Мира со всеми идеями, заключениями в нем, развевается во всем мире и хранит идеал мира и союза между народами, осмысленного на нерушимой базе истинной цивилизации, на синтезе искусства, науки, религии!»

Сегодня эстафета Знамени Мира дошла и до нас. В музее «Казан арты» состоялась торжественная церемония вручения.

Вручала знамена полномочный представитель Международного комитета Знамени мира Тамара Сергеевна Макаренко.

Тамара Сергеевна рассказала много интересных фактов: «Основа знамени — Знак Триединства — древнейший и самый распространенный символ человечества. Его можно найти на орнаментах гончарных изделий эпохи неолита, он ясно виден на груди Христа, изображениях Святой Троицы, Страсбургской Мадонны, Святого Николая, знаменитых кавказских клинках — всего и не перечислить. Никто не может утверждать, что знак принадлежит одному верованию или основан на одном фольклоре. Предложил это знамя выдающийся деятель русской и мировой культуры и искусства, великий русский художник, писатель, общественный деятель Николай Рерих. В 1904 году художник пишет докладную записку на имя императора о плачевном состоянии исторических памятников, говорит о необходимости международного соглашения об охране памятников и учреждений культуры».

На вечное хранение Знамя из рук посланника Макаренко приняли директор МБУ «АИЭМ «Казан арты» Яруллин Р.Р., заместитель директора Гарипов Ш.З., заведующий филиала – музея «Алифба» Тазиев Д.Г., заведующий филиала – музея Магдеева Габидуллина Х.К.

Теперь Знамена Мира будут бережно храниться в МБУ «АИЭМ «Казан арты»!

«Әлифба» музеенда мәктәп укучылары белән интерактив уен

Байкал авылы клубы

Байкалның ике урамында да мәчет була. 1933 елны мәчет манараларын кисеп төшерәләр һәм мәктәп итеп үзгәртәләр. Ә 1940 елны мәктәпләрне берләштерәләр һәм бер бинаны клуб итеп үзгәртәләр. 1975 елга кадәр клуб колхоз, аннары авыл советы карамагына күчерелә. 1980 елларда капиталь ремонт ясала, түбәсен яңадан ябалар, веранда һәм утын лапасы эшләнә. Байкал клубында эшләүчеләр еш алышынып тора: Хабибрахманова Флера, Шагиев Әнәс, Шагиева Гадения, Хафизова Рәмлә, Рахматуллина Сания (1958-1960), Заһидуллина Сәрирә (1958-1960), Шакирова Тәскирә (1960-1990), Ахунов Камил (1990-1991), Гыйләзетдинова Җәүнәрия (1991-1992), Нургаянова Рәмзия (1992-1995), Мөхәммәтшина Чулпан (1996-1997), Хафизова Рәфия (1997-2013), Сафиуллина Ильсөяр (2013-2015), киномеханик – Рафиков Абдуллаҗан (1961-1999), 2015 елдан хәзерге көнгә кадәрге мөдир – Сәмигуллина Гүзәл.

Байкал авылына клуб мөдире булып иң озак еллар эшләгән Тәскирә Шакирова истәлекләре: Безнең яшьлек еллары – комсомолда үткән еллар, аннары партиягә керү еллары бик истәлекле еллар булды. Клубта яшьләр кичәләре, уеннар бик күңелле үтә иде.Төрледән-төрле кичәләр уздырдык Мәсәлән: “Комсамолым минем яшьлегем”, “Солдат хатлары”. Авылның актив егет-кызлары белән концерт-театрлар әзерләдек. Авылыбызда гармунчы булмаганлыктан, күбрәк спектакльләр өйрәнергә тырыша идек. Әзерләнгән концерт-театрлар белән күрше авылларга, Мари якларына чыктык. “Байкаллар килә” дип көтеп алалар иде безне. Үзешчән сәнгать көчләренә смотр була иде. Әлбәттә, смотрның һәрберсенә һаман да шул авылның егет-кызларын алып бара торган идем. Биктә күңелле еллар иде, яшьләр дә бик күп иде. Биктә матур итеп җырлаучы,биюче кызлар-егетләрем белән Ш.Рәкыйповның “Ике туй” комедиясен, К.Тинчуриның “Зәңгәр шәл”, “Назлы кияү” әсәрләрен сәхнәләштердек. Парлы вальс, парлы татар халык биюләрен яратып бии идек”.

1981 елга кадәр Шурабаш һәм Байкал авылларында кино күрсәткән Рафиков Абдулаҗан истәлекләре: “Клубта утырырлык та урын булмый торган иде. Нинди генә кинолар куймадым. Көндез – балаларга, кичен яшьләргә, олыларга куя идем. Индиский кино куйган көннәрде клубка керерлек тә булмый иде. Бер көн Байкалда булса, икенче көнне Шурабашка барып куя идем. Баштарак киноны бушка куйдым, аннары инде түләүле иттеләр. Эшемне бик яратып,намуслы итеп эшләдем. Мөмкинлек булса, хәзердә куяр идем әле кино”.

Гүзәл Сәмигуллина

 

Сөрде мәдәният йорты

1935 елда Сөрде авылының уртасындагы мәчетнең манарасын үз авылыбыз кешеләре кисә. 1936 елда мәчет бинасында тиф белән авыручы балаларны тоталар. Вакытлыча гына булса да шул вакыттан бирле клуб бинасы итеп тә файдаланалар. Соңыннан икенче як урамдагы мәчет манарасын да бәреп төшерәләр.Сугыш вакытында ул да клуб булып тора.

1937 елда авылның уртасындагы мәчет бинасын рәсмиләштереп, клуб бинасы итеп куялар. Аның беренче хезмәткәре Сөрде авылы кешесе Гыйлаҗ Җәләлиев исемле 17 яшьлек, бик актив, оста, чая телле егет буларак өлкәннәр хәтерендә калган. Ул сугышка китеп, шунда һәлак була.

1941-1946 елларда Гөлзифа Әхмәдуллина исемле кыз эшли. Аның тарафыннан “Яшьләр алдатмыйлар” исемле спектакль куела. Анда авылның Нәкыя Шафикова, Мәсхүт Хәбибрахманов исемле яшьләре дә катнаша. “Ул кайтты” дип исемләнгән спектакльдә Рәшидә Гыймадиева, Кәүсәрия Каюмова, Әсхать Шәнгәрәевләр төп рольләрне башкара.

1946-1991 еллар аралыгында эшләүче хезмәткәрләр даими алышынып торган. Менә аларның исемнәре: Нуриязданова Фәймә (1946-1952), Фазлыйәхмәтова Гөлҗинан (1952-1959), Валиева Дания (1959-1963), Шәрипов Нәкип (1963-1965), Маннанова Хәдичә (1965-1968), Галиуллин Юныс (1968-1972), Шәнгәрәева Суфыя (1972-1974), Рәхимова Нурдидә (1974-1976), Лотфуллина Мөслимә (1976-1979), Котдусова Рәхилә (1982-1984), Хәсәнова Саимә (1984-1985).

1985 елда “1 Май” исемендәге колхоз көче белән кирпечтән, китапханәне дә үз эченә алган бик зур мәдәният йорты салына. Шунда эшләгән хезмәткәрләр: Шәнгәрәев Илгизәр (1985-1986), Хафизова Лидия (1986-1989), Сабирова Сәрия (1989-1992),1991 елдан – Валиева Гөлнара.

Гөлҗинан Фазлыйхметова сөйләгәннәрдән: “Сезнең шикелле, безнең заманда да смотр концертлары бар иде. Смотрда яхшы җырлап конкурстан уздык. Кем икәнен генә әйтә алмыйм, берәү “Рамай” җырын бик матур, моңлы итеп җырлады. Шуның өчен аңа кырыну приборы бүләк иттеләр”.

Юныс Галиуллин сөйләгәннәрдән: “Мин клубка эшкә кергәч, башка бер уй килде: телевизор алырга. Хуҗалыкта берәүдә дә телевизор юк, шулай булгач, клубка йөрүче күбәя. Бер көздә колхозның сыйфат бәрәңгесен җыеп тапшырып беренче телевизор алдык. Авыл саен йөреп, спектакльләр куйдык: “Тун ачуы”, “Бүләк өчен”. Миңа 40 яшьләр тирәсе иде. Күбрәк ат белән йөрдек. Бик суык була иде. Яшьләр элекке көнне туңып кайткач, бармыйбыз, диләр дә, икенче көнне үзләре килеп җитәләр. Хәзерге шикелле белдерүне телефон аша гына әйтеп булмый, үзебез чаңгы белән барып әйтеп кайта идек. Сөрде авылында «р» хәрефен әйтә белмәгән яшьләр бар иде, алар катнашында гына концерт ясап, кызыклы бәйрәм оештырдык”.

Суфыя Шәнгәрәева сөйләгәннәрдән: “Иң үзәк бәгыремә үткәне – сыер савучыларның туган көннәре саен концерт куйдыралар иде. Кулыма буш открытка тоттыралар иде дә, открытка артына үзем уйлап чыгарып шигырьләр яза идем. Һәр сыер савучыга аерым багышлап шигырьләр яза идем. Гармунчым – Рәфкать Мортазин иде”.

Лидия Хафизова сөйләгәннәрдән: “Беренче катушкалы магнитофон алдык. Клублар бик суык “ –1” градус салкында да эшләргә туры килә иде. Бәйрәмнәр үткәргәндә миңа һәрвакыт укытучылар Гөлфинә белән Зөлфирә булыша, алар белән бәйрәм саен терлекчеләр йортында була идек”.

Сәрия Сабирова сөйләгәннәрдән: “Мәдәният йортында берничә күлмәк кенә бар иде. Ул да иске. Бер баян, бер катушкалы магнитофон бар. Уйладым да, колхозда эшләгән яшьләрнең профсоюзы бар бит, кереп сөйләшеп карыйм әле, дип колхозның профсоюз оешмасына кереп киттем. Бик күп төрле матур-матур төрле милләт күлмәкләре тектердем. Бер баян, яңа төсле телевизор, спорт кирәк-яраклары алдым. Мәдәният йортына тагын бер штат өстәделәр. Сәнгать җитәкчесе дә кирәк иде. Беренче мәртәбә урам концертлары оештырдык. Сөрде авылының яшь талантлары ачылды. 1991 елның март аеннан сәнгать җитәкчесе итеп Валиева Гөлнараны эшкә алдым. Аның белән бик тату эшләдек. Кышкы Сабантуйлар уздырдык, “Кияүгә чыгам әле…” дигән спектакль куйдык”.

1992 елдан сәнгать җитәкчеләре булып Котдусов Рәдис, Шакирзянова Елена, Тимергалиев Газинур, Хамидуллина Алсу, Магсумов Мансур эшли.

Югары Оры авыл клубы

Авылда ике мәчет булган. Шул мәчетнең берсендә – мәктәп, ә икенчесендә, хәзерге клубның ишегалдында урнашкан мәчет бинасында клуб урнашкан. Мөдирләр: Мөнәвәрә Хәйруллина (1939-1947), Хәтмулла Мөхәммәтҗанов (1947-1950); Мөхәммәт Галявиев (1950-1953), Рауза Марданова (1953-1960).

I960 нчы елда мәчетнең манарасын кисәләр. Шуннан соң Нурмөхәммәт Хаҗиевның өй салырга дигән бурасын алып, уку йорты ягын төзиләр, манарасы киселгән мәчетне күчереп, аңа өстәмә зал ягын да булдыралар

Роза Марданова сөйләгәннән: “Ул чорларда колхозларда техника аз, служный молотилка белән ашлык сугу, лобогрейка белән учма ташлап көлтә бәйләү заманы иде. Һәр көнне шул колхозчылар янына барып агитация-масса эшләрен үтәү: газета чыгарып басуга алып килә, көндәлек газета белән таныштыру, авылның актив яшьләре белән берлектә төнге сменада амбарда кул машинасында ашлык суыру, халыкка культура хезмәте күрсәтү йөзеннән ай саен концерт кую – бар да минем өстә иде. Авылның тыңлый торган актив егетләре һәм кызлары белән кулны-кулга тотынып эшләдем, алар минем уң кулларым булдылар. Мин аларга әле дә рәхмәтле. Җиде ел буена бик күп театрлар куйдык. “Тәкъдирнең язмышы”, “Яшел эшләпә”… Аларны санасаң бик күп булыр иде. Төрле смотр конкурсларга да авылның егет-кызларын алып бара идем. Ул чорларда күргәзмә-агитация булдыруда мәҗбүри иде. Авыл советы нинди поручение бирә: заем җыярга булышулар, барысын да үтәү кирәк булды.1959 елда авыл буенча халык санын алуда катнашып мактауга лаек булдым. Клуб мөдире булып эшләгән дәвердә яшьләр сүземне тыңлады һәм бик килешеп эшләдем”.

Роза Мәрдановадан соң килгән мөдирләр: Райлә Сабирҗанова (1960-1963); Нурдидә Рахматуллина (1963-1964); Хәдичә Маннанова (1964-1995).

Озак еллар мөдир булып эшләгән Хәдичә Маннанова истәлекләре: “Безнең яшьлек еллары күңелле үтте. Комсомолда үткән еллар, аннан соң партиягә керү еллары бик истәлекле. Клубта яшьләр кичәләре бик күңелле үтә иде. Төрледән-төрле кичәләр уздырдык. Мәсәлән: “Комсомолым – минем яшьлегем”, “Солдат хатлары”. “Солдат хатлары кичәсе” – күп әниләрнең көтеп алган кичәсе иде. Солдатлар белән хатлар алышып, аларның фотоларын алып стендлар төзедек. Хатларын укып, аларның сораулары буенча әниләренә җырлар тапшырдык. Авыл халкы белән урам концертлары куйдык. Бу концертларга бик теләп катнашалар иде. Күрше авылларга концерт-спектакльләр куярга еш бара идек. “Югары Орылар килә”, – дип көтеп алалар иде безне. Ирешелгән уңышларым өчен грамотолар, дипломнар, акчалата премияләр белән бүләкләнеп килдем”.

1995 елның 1 ноябрьеннән хәзерге көнгә кадәр мөдир – Мөнирә Вәлиева. “Ягез, әле кызлар”, “Ягез, әле егетләр”, “Ягез, әле киленнәр”, “Син+Мин=Мәхәббәт”, “Әти,әни һәм мин”, юбилей кичәләрен үткәрү, урам концертларын оештыру матур традициягә әверелде. Бик күп егетләрне Армия сафларына озатып, каршы алдык. Әти-әниләрен,туганнарын чакырып сәхнәдә “Солдат хезмәте – чын егетлек мәктәбе!” дип аталды кичәбез. Без сәхнәләштергән спектакльләр: Галимҗан Гыйльмановның “Убырлы карчык – әбием”, Данил Салиховның “Кызлар капкыны”, “Кызларның кызганнары”, Ләбиб Леронның “Урмандагы тамаша”, “Ак яфрак”, “Шүрәлеләр үч алмый”, сәламәтлек театры – “Язмышым үз кулымда”, Фәнис Яруллинның «Бер күрешү – үзе бер гомер”.

Мөнирә Вәлиева

 

Ак калфаклар «Алифба» музеенда

Казан шәһәре буенча Татар хатын-кызларының «Ак калфак” иҗтимагый оешмасы “Алифба” музеенда булды. Делегация оешма рәисе Рәхимә Арсланова җитәкчелегендә килде. Ул үзе шагыйрә һәм күп китаплар авторы.

Күп кенә кунакларның безнең музейны беренче күрүләре иде. Алар бик тәэсирләнеп экспонатлар белән таныштылар. Музей турында бик кызыксынып тыңладылар.

Кунаклар арасында танылган һәм кызыклы шәхесләр күп иде.

Абдулла Алишның туган-тумачасы Гөлшат Сөнкишева, татар теле буенча күп кенә методик китаплар авторы Кафия Закирова, шагыйрәләр, Каюм Насыйри премиясе лауреатлары. Барысы да музеебыздан зур канәгатьләнү хисе белән киттеләр.

Дамир Таҗиев

Кешеләр – үзе бер зур хәзинә

1920 елда Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы төзелә һәм бу тарихи вакыйганың 100 еллыгын билгеләп үтүгә әзерлек бара. Бер гасыр дәвамында Татарстан Республикасы үткән юлны без газета-журналларда басылган мәкаләләрдән, әдәби әсәрләрдән укып, кинофильмнардан күреп кенә таныша алабыз. Быел Татарстанда нефть ятмаларын табу һәм аны эшкәртә башлауга 75 ел булды. Якташыбыз Гариф Ахуновның шул елларда язган “Хәзинә”, “Хуҗалар” романнары Татарстан нефтьчеләрен бөтен илебезгә танытты. Гариф абый гомере буе яңалыкка омтылды. Мавыктыргыч хикәяләр, повестьлар иҗат итә башлап, тәрҗемә белән шөгыльләнеп үзенең осталыгын күрсәтергә өлгереп, редакциядә эшләп тәҗрибә туплаган якташыбыз гаиләсен алып яңа һөнәр ияләре – нефтьчеләр тормышы белән кызыксынып Әлмәт шәһәренә күчеп китә. Ул анда Язучылар берлеге оештыра һәм иҗатын дәвам итә.Язар өчен материалны, хезмәт кешесе арасындагы мөнәсәбәтләрне геологлар, бораулаучылар, нефтьче галимнәр, ул вакыттагы партия хезмәткәрләре, Әлмәт шәһәрендә, тирә як авылларда яшәүчеләр арасыннан таба.

Арчаның әдәбият һәм сәнгать музее ачылган вакытта Татарстанның халык язучысы Гариф Ахунов музеебызга 1963 елда басылып чыккан “Хәзинә”романының иң беренче басмасын бүләк итте. Ул бу китапка “Хәзинәләр эзләп Арчадан киткән идем, “Хәзинә”мне Арчага кайтарам. Арчаның әдәбият һәм сәнгать музеена хөрмәт белән якташыгыз Гариф Ахунов, 12.04.1995”,- дип язган. Инде бу китап чыкканга да 55 ел вакыт үткән.

“Хәзинә” романын әдәбият сөючеләр бик яратып кабул итте һәм бугенге көндә дә ул яратып укыла. Төрле елларда бу роман 17 тапкыр басылып чыккан, ә гомуми тиражы алты миллионнан артып киткән. Ул бик күп телләргә тәрҗемә ителгән, казах телендәгесе безнең музеебызда да саклана. Үзенең чыгышларында Гариф абый “Хәзинә” романының рус теленә тәрҗемәләреннән, улы Рәшит Ахунов тарафыннан башкарылган вариантын иң уңышлысы дип билгеләп үтә иде.

 “Гариф Ахунов прозасы” дигән темага кандидатлык диссертациясен яклаган Габдулла Тукай исемендәге Арча педагогия көллиятенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы,филология фәннәре кандидаты Фәридә Гайфуллина үзенең фәнни хезмәтендә түбәндәге фикерне әйтә:”Хәзинәне язучы дүрт мәгънәдә курсәтә. Беренчедән, ул – җир астында яткан байлык; икенчедән, сандыктагы мал; өченчедән, тырыш, көр күңелле кешеләр; дүртенчедән милли традицияләрне саклаучы аналарны автор милләтнең хәзинәсе дип кабул итә.” Әйе, кешеләр – үзе бер зур хәзинә.

Хәзинә романы бәхетле язмышлы булды, Гариф Ахунов үзенең бу әсәре белән Татарстан нефтьчеләренә һәйкәл куйды. Аңа 1973 елда “Чикләвек төше” повесте һәм “Хәзинә” романы өчен Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе бирелә.Язучы үзе өчен иң зур танылу дип”Татнефть” берләшмәсенең мактаулы нефтьчесе” исеме бирелүне саный. Аның белән бәйле дипломнар һәм мактау тасмалары, нефтьчеләр бүләк иткән сувенирлар безнең музеебызда да саклана.

Свердловск киностудиясе “Хәзинә” исемле фильм төшерә. Киң экранлы фильмны төшерүдә Вахтангов исемендәге Мәскәү театры, Кабарда — Балкар республикасы артистлары һәм үзебезнең Габдулла Шамуков, Вера Минкина, Дилүс Ильясов, Шәүкәт Биктимеров, Равил Шәрәфиев кебек күренекле артистлар катнаша.Фильмны күрсәткәндә күп нефтьчеләр үзләрен һәм якыннарын танып, “Хәзинә” әсәрендәге геройлар белән бергә шатланып һәм кайгырып, шул ук вакытта горурланып та карыйлар.

1983 елда Кәрим Тинчурин исемендәге театр “Хәзинә” романы буенча “Кошның да үз оясы була” дигән спектакль куя. Бу спектакльнең истәлеге булып сүзләрен шагыйрь Мансур Шиһапов, көен Мәсхүт Имашев иҗат иткән “Туй күлмәге” җыры тарихка кереп калды.

Гариф Ахунов үзенең “Әлмәт – гомер бишегем” мәкаләсендә: “Минем өчен дөньядагы иң матур кала булып Әлмәт калачак. Әлмәт – минем яшьлек хыялларыма канат үстергән шәһәр, Әлмәт – минем язучылык эшемдә иң зур булышчым, иң зур сөенечем, гомер бишегем булган шәһәр”,- дип язган.

Гариф Ахунов Яңа Кенәр авылында яшәп иҗат иткән фронтовик язучы Рафаил Төхфәтуллинны да Әлмәткә чакыра, Әдип Маликов, Саҗидә Сөләйманова, Гамил Афзаллар бергә эшлиләр. Сүз уңаеннан шуны да язып узыйм, аларның дуслыгының шаһите буларак, Әлмәт шәһәрендә яшәгәндә Гариф абыйның 40 яшенә бүләк ителгән ике тумбочкалы өстәле безнең музеебызның иң кыйммәтле экспонатларының берсе булып тора. “Бу өстәл артына утырып, мин күп кенә әсәрләремне иҗат иткән идем, инде менә хәзер бу өстәл Арчага, минем туган ягымдагы сәнгать музеена китә. Сау бул, минем кадерле өстәлем!” дигән язмасын укыганда өстәл артында Гариф абый елмаеп утыра кебек.

Гариф Ахуновның “Хәзинә” һәм аның дәвамы булган “Хуҗалар” романнары , гомумән һәрбер әсәре зур кызыксыну белән укыла. Татарстанның халык язучысы Аяз Гыйләҗев: “Гарифның “эшем бармый әле, тукталдым… кәефем юк” дигән сүзләрен бер чакта да ишеткәнем булмады минем. Гариф белән эш, тырышлык, хезмәт янәшә яшиләр. Әнә шуңа күрә дә ул тормышны ярата белә, тормыш төзүче эш кешесенә аның ихтирамы чиксез…”,- дип язды якташыбыз турында.

“Казан арты” тарих-этнография музее

директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов

 

Ленар Гөбәйдуллин фотолары

«Ак калфак» хатын-кызлары музеебызда

Бүген музеебызда Бөтендөнья татар хатын-кызларының «Ак калфак» иҗтимагый оешмасы вәкилләре булды.

Түбән Оры клубы

Түбән Орыда Комсомол оешкач, авылның активистлары ячейка оештыралар, “Изба” читальная ачып, культура-агарту эшләре башлыйлар. Соңыннан шул мәдрәсә клуб ролен үти башлый.

Кирпечтән эшләнгән клуб бинасының өске өлешенә 1935 елда агачтан мәктәп эшлиләр. 1959 елда шул мәктәпне күчереп, икенче урынга салалар, ә клуб өлешен зурайтып, каршы якка сәхнә һәм грим бүлмәсе эшлиләр. 1961 елда керосин лампалары электр энергиясе белән алмашына. 1974 елның 1 сентябреннән клуб мәдәният йорты дип үзгәртелә. 1998 елда мәдәният йортына газ кертелә.

1934-1939 елларда клубның беренче җитәкчесе булып Сабир Сафиуллин эшли. Клубта бердәнбер музыка коралы – гармун. Авыл яшьләре эштән кайтканнан соң, кичке уенга җыйнала торган булган. Алар наза уеннары, күмәк, ялгыз биюләр биегән, концерт-спектакльләр куйганнар. Телсез кинолар да шул чорда күрсәтелә башлаган.

Клубта 1939-1940 елларда Һаҗәр Әхмәтова, 1941-1945 елларда Шәхүәнә Хамидуллина эшли.

1945-1949 елларда хезмәт куйган Җафар Ибрагимова бик туры сүзле, таләпчән, оештыру көченә ия мөдир була. Аның Түбән Оры авылында культура эшен җанландыруга зур өлеш кертә. Шул чорның актив яшьләре: Әнвәр Фазылҗанова, Хәмбәл Хәсәнов, Лотфуллин Рәис, Ислам һәм Гадения Мортазинар, Гөлфия Нуриева. Клуб суык, ягарга утын, керосин да булмаган вакыт бик күп булган. Шулай да алар туктап калмаган, авыл халкының ялын оештыруда көнне-төнгә ялгап зур тырышлык куеп эшләгән.

1949-1954 елларда Мәдинә Усманова эшли. Бу чорда культура эше тагын да җанланып китә. Ул вакытта авыл мәктәбендә 100гә якын бала 4 класста белем ала. Һәр атнаның якшәмбе көнендә клубта балалар көнне үткәрелә башлый. Китапханә белән клуб бергә эшли, иртәнге сәгатьтә балаларга китап бирелә, аннан соң төрле түгәрәкләр оештырыла. Авылда бердәнбер радиоприемник клубта булганлыктан, Уфа һәм Казан концертлары тыңларга җыелганнар. Авыл яшьләре белән зур күләмле спектакльләр хәзерләп куганнар. Шул чорның актив яшьләре: Фоадия Маматова, Фоадия Гарифҗанова, Әюп Нурмухаметов, Айтуган, Исмагилова Тәскирә һәм башкалар, һәр спектакльнең суфлеры Әнвәр Боярова булган. Мәдинә Усманова шулай ук фермаларда, ындыр табакларында халык алдында еш чыгыш ясаган.

1955-1957 елларда Мөнәвәрә Шакирова эшләгән. Ул елларда район смотрларында хор белән җырлауга зур игътибар бирелгән, моның өчен зур коллектив тупларга кирәк булган. Район комсомол оешмасында эшләүче Равилә Валиева н эштән соң авылга кайтып, халыкны үзешчән сәнгатькә тартуда Мөнәвәрә апаның уң кулы була. Хорда башалап җырлый. “Дисәнә”, “Көймә килә” җырларын башкарып 1 урынны алдык дип искә алган Мөнәвәрә апа.

1957-1958 елның декабренә кадәр клуб мөдире булып Фоат Газизов эшли. “Авылда яшьләр күп булу сәбәпле, концерт өйрәнгәндә ике төркемгә бүленә идек:яшьрәк яшьләр һәм “олырак яшьләр”гә. Концерт-театрлар белән якынтирә авылларны икешәр мәртәбә йөреп чыктык. Аннан кергән акчага гармон һәм тәрәзә пәрдәләре алдык”, – дип искә ала Фоат абый. Кичләрен клубта бик күңелле уеннар булып, яшьләр бигрәк тә вальс һәм краковяк биюләрен биегәннәр. 1957 елда Тукай районы үзешчән сәнгать смотрында катнашып, яхшы чыгыш ясаганнары өчен грамота белән бүләкләнгәннәр. Шул смотрда катнашкан яшьләрне дә искә алыйк: Маматова Роза, Ахметзянов Мәхмүт, Яруллина Нәкия, Шарипов Нафыйк, Газизов Фоат, Мухаметшин Барый, Ситдиков Равил , Вафина Раушания, Ризванова Яринә, Лотфуллин Венер Арсланов Рашат һәм башкалар.

1958-1960 елларда клуб мөдире булып Яринә Ризванова эшли. Халык клубка күп йөрү сәбәпле, колхоз рәисе Тимерҗан Сөләйманов бинаны зурайтып эшләргә тәкъдим итә. Комсомол һәм авыл халкы күмәкләп эшкә тотына. 1960 елның Яңа ел бәйрәменә клубны өлгертәләр. “Бу көнне халык күп җыелган иде, бөтен авыл халкы белән Яңа елны шунда каршы алдык. Соңырак Ю.Әминовның “Өти балак” спектаклен өйрәнеп куйдык һәм якын тирә авылларда, сайлаучылар алдында чыгыш ясадык”, – дип искә ала Яринә апа. Бу вакытта керосин лампалары була, шулай да бик күңелле итеп эшлиләр.

1960 елның августыннан – 1983 елгача Тәслимә Шәрипова эшли. Ул Алабуга культура училещасын тәмамлап, 19 яшендә Арчага эшкә килә. “Һәр эшнең дә үз авырлыгы, үз куанычлары бар. Рәхмәт чордашларыма, бик дус-тату эшләдек. Суык клубта үзебезгә күңел җылысы таптык, бик күп концерт-спектакльләр куйдык”, – ди.

Х.Вахитның “Беренче мәхәббәт”, Ю.Әминовның “Тамырлар”, “Язылмаган законнар”, “Өти балак”, “Яшел эшләпә” һәм башка бик күп спектакльләр куелды. Тәслимә Шәрипова белән эшләгән авыл үзешчәннәрен дә искә алыйк: Вафина Рушания, Шарипова Сәкинә, Мухаметгалиев Фоат, Габдрахманова Суфия, Шакирова Гөлфия, Мухаметшин Барый, Шакирова Зәкия, Бариева Флера, Мортазин Фаил, Дәминов Әхәт, Хасанов Илсур, Камалова Венера, Абдуллина Рәзинә һ.б.

1974 елның 1 сентябреннән клуб мәдәният йорты итеп үзгәртелә. Тәслимә Шәрипова Дамир Мортазин белән бергә эшли башлый. Мәскәүдән курчаклар алдырып, балалар белән курчак театры оештыралар. “Чуртан кушуы буенча”, “Үги кыз” һ.б спектакльләр сәхнәгә куела, смотрда катнашып дипломант исеменә лаек булалар. Районда иң беренчеләрдән булып Казанга барып, сәхнә костюмнары тектерәләр, яшьләр белән инструменталь ансамбль дә оештыралар. Комсомол туган көненә “Огонек” үткәрү дә алар тарафыннан районда беренче тәҗрибә була. 1967 елда район буенча оештырылган сукачылар ярышына да зур көч куялар. Тәслимә Шәрипова бик күп күргәзмә плакатлар эшли. Терлекчеләр йортына барып, терлекчеләрнең туган көннәрен үткәрә. Район күчмә кызыл байрагын алуга да ирешәләр, дипломнар, грамоталар белән бүләкләнәләр.

Дамир Мортазин 1974 елның 1 сентябреннән 2014 елның июль аена кадәр мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе була, баян, курайда уйный, фокуслар күрсәтә. Курчак театры оештырып, башка авылларга барып куя, яшьләр белән инструменталь ансамбль оештыра. Бу ансамбльне оештыруда Шакиров Хабир, Шакиров Хәлил, Мортазин Фаршат, Шакиров Рамазаннарның булышлыгы зур була. Шулай ук Шакирова Фәймә, Шакирова Фәния, Нуриева Лилия, Нуриев Адик мәдәният йортының иң актив яшьләре булла.

Мортазиннар гаиләсе белән җыр-моңга гашыйк кешеләр, гармунчылар. Дамир Мортазин үзенең гаилә ансамблен оештырып, авыл сәхнәләрендә, район смотрларында чыгыш ясап мактау грамоталары, дипломнар белән бүләкләнә. Улы синтезатор, тальянда, үзе гармон, курайда уйнап, хатыны Сүрия белән кызы Динә парлап җырлап халыкның күңелләрен яулый.

1983-1984 елларда мәдәният йорты директоры Тәлгат Хафизов булып эшли. 1984 елның февраль аенда Суфия Саитова авылга килен булып төшкәннән соң Дамир Мортазин белән мәдәният йортында эшли башлый. Авыл халкы һәм яшьләр белән күңелле кичәләр, концерт-спектакльләр куя. “Кышкы Сабантуй”, “Пар Балдаклар”, “Уйнагыз гармонннар”, “Гаилә бәйрәме”, урам конйертлары, “Без талантлар эзлибез”, “Кичке Сабантуй”, “Балалар сабантуе”,” Авылым килене”, “Татар кызы, татар егете”, “Нәүрүз чибәре” һ.б. бик күп бәйрәмнәр үткәрәләр, смотрларда актив катнашалар. Ю.Әминовның “Өти балак”, Ф.Садриевның “Эх ти егетләр!”, Ә.Гаффаровның “Бер картлыкта бер яшьлектә”, С.Шәкүровның “Сине ташлап китә алмыйм”, Г.Нуруллинның “Картаямыни соң йөрәк”, Р.Сәгъдинең “Сынган беләзек”, А.Гыйләҗевнең “Ефәк баулы былбыл кош”, Д.Салиховның “Кызлар капкыны”, “Яшел эшләпә”, М.Әмирнең “Талак, талак, талак…”, Г.Ибраһимовның “Нәфыйга ханым” әсәрләре авыл, район сәхнәләрендә куела. Бәйрәмнәрдә иң актив катнашкан үзешчәннәр: Хәйруллина Зөлфия, Нуриев Раушан, Юсупов Рәдиф, Рәлиф, Мухаметшин Фидаил, Мухаметшин Бари, Мортазин Дамир, Сүрия, Саетова Суфия, Рәшит, Сибагатуллина Ризида, Искәндәр, Зөлфәт, Яруллина Рәсимә, Бакиев Раил, Рилә, Лофуллина Ания, Фәйзрахманов Илфат, Валиева Албина, Шарипова Гөлфания, Габдрахманова Миләүшә һ.б.

1986 елдан мәдәният йортында Барый Мөхәммәтшин эшли. “Мин беренче тапкыр сәхнәгә 1945 елның 12 декабрендә сайлауны каршылап куелган концертта бию белән катнаштым. Шуннан мәктәп еллары беткәнче концертларда биепҗырлап йөрдем. Ә зур “артистлар” белән беренче чыгуым 1954 елның 6 ноябрендә булды. Ул көнне мин Р.Ишморатның “Кайту” спектаклендә Ирбулатны уйнадым. Бу роль минем өчен язылган кебек иде. Спектакль халыкка бик ошады. Шуннан бирле минем катнашымнан башка бер генә спектакль, концерт та булмады, – дип искә ала ул. Мәдәният йорты “Яшел эшләпә” спектакле белән район смотрында җиңеп беренче урынны ала. Төп рольләрне Яруллина Нәкыя, Әхмәтҗанова Люция, Юсупов Рафик һәм Барый Мөхәммәтшин уйный.

2014 елның июль аеннан сәнгать җитәкчесе булып Зөлфәт Сибагатуллин эшли. Аның тарафыннан “Сәнгатьтә үткән гомер”, “Юмор шоу” кебек яңа чаралар уздырыла.

Зөлфәт Сибгатуллин

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика