Гүзәл затларыбыз иҗаты

И, хатын-кыз, и, изге зат!

Син—җирнең фәрештәсе!

Сүзләр аздыр, килә сиңа

Хис белән эндәшәсе…

И, хатын-кыз –иң гүзәл зат,

Җиһанда син бер –тиңсез!

Ул карашың, ул назларың…

Тормыш ямьсез ул синсез!

Наил Касыйм

       “Казан арты” тарих-этнография музееның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә  язның беренче бәйрәме 8 март – Халыкара хатын-кызлар көненә багышланган “Гүзәл затларыбыз иҗаты” дип исемләнгән күргәзмә ачылды. Анда якташларыбыз Заһирә Гомәрова, Гөлчәчәк Галиева, Мәрзия Фәйзуллина, Гүзәл Әдһәм, Сания Әхмәтҗанова, Гәүһәр Хәсәнова, Наилә Ахунова,  Чулпан Зариф иҗатлары белән танышырга мөмкин. Күргәзмәдә шулай ук актив иҗат итүче райондашларыбыз Флера Мәрдәнова, Наҗия Саттарова, Роза Шәйхетдинова, Гөлсинә Зәкиева, Мөнирә Сафина, Гөлчирә Нәҗметдинова, Миләүшә Шәйхетдинова, Факия Шәрәфетдинова, Фәрдия Сәфәргалиева, Римма Надршина, Халидә Фәйзрахманова, Гөлара Шәрипова, Розалия Насыйбуллина, Наилә Миннемуллина, Олеся Феоктистова һәм башкаларның китаплары урын алган.

                                                                                             Шәфигулла Гарипов

Үткән гомер…

Гөберчәк авылында яшәүче сугыш чоры балалары белән очрашып, үткән гомер агышында булган вакыйгаларны барлау максатыннан истәлекләр языла. Элеккеге фотоларга нигезләнеп, хатирәләр яңартыла. Шундыйларның берсе — Мәсәния Сәетова. Ул — сугыш чоры баласы. Балачагын искә алганда күз яшьләрсез генә сөйләү мөмкин түгел. «Авыр чорда тудык. Юклык заманы. Теләгәнеңне ашап яки киеп булмый торган вакытлар. Хәзерге тормышны карагыз: ашыйм дисәң өстәл тулы ризык, нинди генә киемнәр юк. Безнең әти- әниләр шундый рәхәт тормышта яши алмады»,- ди Мәсәния апа. Фотоларга карап, күптән вафат булган ирен искә алып, аның хезмәт юлын да искә төшерде ул. Киләчәк буынга бәхетле киләчәк теләп, үткәннәр күңелдә генә саклансын дигән теләктә яши Мәсәния апа Сәетова.

Бүген Язучылар көне

Казан арты горурланып яши,

Искә алып данлы улларын.

Нык ышанам: шул халыктан әле

Яңа Тукайларның туарын!..

Наил Касыйм

       3 март – Язучылар көне. Язучылар сүзен әйтү белән күз алдына үзләренең мавыктыргыч, тормышчан әсәрләре белән тарих битләрендә бәяләп бетергесез эз калдырган якташларыбыз Габдулла Тукай, Гомәр Бәширов, Гариф Ахунов, Мөхәммәт Мәһдиев, Госман Бакиров, Галиәсгар Камал, Мәхмүт Галәү, Хәй Хисмәтуллин, Габделгазиз Монасыйпов, Мостафа Ногман, Рафаил Төхфәтуллин, Әнәс Галиев, Гөлчәчәк Галиева, Заһирә Гомәрова, Диас Вәлиев, Фәрваз Миңнуллин, Альберт Яхин, Радик Фәизов, Гайсә Гатауллин, Фәрит Бәшир, Гафур Каюмов, Фәнәвил Галиев һәм башка шәхесләребез җанланып киткәндәй булалар. Алар үзләренең әсәрләрен бүген дә яратып укучыларны күреп сөенәләр дә, онытмаулары өчен рәхмәтләрен дә җиткерәләр кебек. Музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә бу шәхесләрнең тормыш юллары һәм иҗатларына багышланган экспозицияләр куелган.

Бүгенге көндә Татарстан Язучылар берлеге әгъзалары булып торучы райондашларыбыз Мәрзия Фәйзуллина, Хәнәфи Бәдигый, Равил Вәли, Рәфикъ Юныс, Илсур Хөснетдинов, Фатыйх Сибагатуллин, Галиәхмәт Шаһи, Риман Гыйлемханов, Рифат Җамал, Булат Сәләхов, Наил Касыйм, Гүзәл Әдһәм, Вакыйф Нуриев, Гәүһәр Хәсәнова, Наилә Ахунова, Сания Әхмәтҗанова, Чулпан Зариф, Рөстәм Галиуллин, Зиннур Тимергалиев иҗатта яңа үрләр яулап, һәркем яратып укый торган әсәрләре белән куандырып яшиләр. Алар “Казан арты” тарих-этнография музее белән даими элемтәдә торалар, районыбыз мәктәпләрендә, китапханәләрдә һәм мәдәният йортларында очрашуларда актив катнашалар, язучы һөнәренең нечкәлекләре, үзенчәлекләре турында чыгышлар ясыйлар. Без алардан  яңа әсәрләр көтеп калабыз.

                                                                                                    Шәфигулла Гарипов

Мәрхәмәтле безнең әниләр… (Фронтовик шагыйрь Мостафа Ногман иҗаты)

Гомер таңнарыбыз аткан көнне

Зарыгу белән көтеп алучы,

Безнең өчен тау кадәрле йөкләр

Күтәрергә әзер калучы –

Әниләр,

Мәрхәмәтле безнең әниләр,

Җиргә матурлыкны,

Илгә батырлыкны

Сез бирәсез, гүзәл әниләр.

     Бу шигырь юллары районыбызның Кызыл Яр авылында туып-үскән, 1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышының башыннан ахырына кадәр дошманга каршы сугышта катнашкан фронтовик шагыйрь Мостафа Ногманның  “Әниләр” шигыреннән алынды. Әлеге шигырьгә көен күренекле композиторыбыз Рөстәм Яхин язган бу җырны Татарстанның халык артисты Римма Ибраһимова башкаруында еш ишетәбез. Язның беренче бәйрәме  – 8 март Халыкара хатын-кызлар  көне уңаеннан радиодан да, телевидениедән дә бу җыр кабат яңгырар әле.

Якташыбыз Мостафа Ногманның сугыш тынып торган вакытларда  әнисенә багышлап иҗат иткән  шигырьләре бик күп. “Фронттан әниемә хат” шигырендә Мостафа Ногман әнисенә булган  ярату хисләрен, үзен солдатка озаткан мизгелләрне, фронтта йөргәндә  аның күрсәткән яхшылыкларын искә төшереп йөрәкләрне тетрәндерерлек итеп сүрәтли.

Йөрәгемдә туган илкәемне

Сөю уты дөрләп кабынган,

Кем бар икән бүтән минем кебек

Өзелеп-өзелеп әниен сагынган!

Ана исеме нинди газиз исем,

Ишетү аны нинди ягымлы,

Тик бер көнгә мин кайтарыр идем

Әнием белән булган чагымны.

Оныта алмам аның йомшак итеп

Иркәләвен минем чәчемнән,

Күз нурыдай күреп шаян улын –

Үстергәнен кече яшеннән.

***

Исеңдәме, әнкәй, мине озатып

Авыл күмелгәнче бардың да,

Хәлсез кулларыңны салмак кына

Болгый-болгый карап калдың да,

Әрнетмәскә теләп мине шунда

Елавыңнан үзең тын булдың,

Тик шулай да күзең сөртер өчен

Яулык почмагына тотындың.

***

Кая гына барма, яу кырында

Бер туган күк дуслар белән без,

Һәм үлемнең күзенә туры карап

Нәфрәт белән көлә беләбез.

Кайгырма син, әнкәй, сине ташлап,

Чит илләргә улың киткәнгә,

Тар-мар иткәч явыз дошман явын

Кайтып килер әле иркәң дә.

Хәрәкәттәге Армия, 1943.

SONY DSC

Мостафа Ногман сугышта күргән вакыйгаларны, иптәшләренең батырлык үрнәкләрен, яраланган сугышчыларның түземлеген үзенең шигырьләре аша әдәбият сөючеләргә җиткереп килә. Җиңү көне якынлашкан саен  туган якны, әти-әнине, туганнарны сагыну хисләре аның иҗатында зур урын ала бара. “Дозорда” шигырендә:

Ул ялкынны миңа беренче кат

Каны белән әнием тамызган,

Һәм туган ил аны йөрәгемә

Суынмаслык итеп кабызган.

Сүндерә алмас аны ачы җилләр

Сүрелдермәс кышкы салкын да,

Үзем үлсәм сугыш кырларында,

Җаным кабыныр шушы ялкынга.

                                                                    Сталинград фронты, декабрь, 1942.

 

Мостафа Ногман Бөек Җиңү шатлыгын “Әниемә” шигыре аша күрсәтә:

 

Алтын нурларын уйнатып,

Сызылып таң атып килә,

Бик сагынып көткән улың

Фронттан кайтып килә.

Ут эченә кергәндә дә

Син булдың уйларымда,

Салават күпере булдың

Сугышчан юлларымда.

Дошман явын туздырганда

Талмады беләкләрем.

Үтәлде синең: “Дошманны

Җиң!” – дигән теләкләрең.

Дөньяда бар нәрсәләрдән

Син газиз миңа, анам,

Гөрләшеп гомер итәргә

Яныңа кайтып барам.

                                                                                                                      1945 ел

      Сугыш беткәч Мостафа Ногман Казанга кайта һәи ике елга якын “Пионерская правда” газетасында хәбәрче булып эшли. 1947-1951 елларда Мәскәүдә Көнчыгышны өйрәнү институтында укый, аны фарсы, төрек телләре белгечлеге буенча тәмамлагач, 1953-1957 елларда СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтында татар теле буенча аспирантурада укый. Шунда туплаган гыйльми эзләнүләрен гомумиләштереп, 1964 елда “XVII – XVIII йөзләрдәге русча-татарча кулъязма сүзлекләр” дигән темага диссертация яклый һәм филология фәннәре кандидаты  дигән гыйльми дәрәҗә ала. 1960-1976 елларда ул Казан дәүләт университетының тарих-филология факультеты студентларына фарсы,  борынгы татар теле укыта.  Шагыйрь һәм тел галиме Мостафа Ногман 1965 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы.    Якташыбыз Мостафа Ногман 1976 елның 4 сентябрендә Казанда вафат була.

Мостафа Ногманның 1944 елда “Давыллы еллар лирикасы”, 1958 елда “Җир турында җыр”, 1962 һәм 1970 елларда “Кокушкино таңнары”, 1967елда “Каеннар шаулый”, 1968 елда “Үлмәс чәчәк легендасы”, 1973 елда  “Иртәнге җырлар”,  1982 елда  “Акчарлаклар оча Иделдә” исемле китаплары дөнья күрә.

Илленче еллардан башлап аның сиксәннән артык шигыренә Рөстәм Яхин, Мансур Мозаффаров, Александр Ключарев, Сара Садыйкова кебек мәшһүр композиторларыбыз тарафыннан көй языла. “Арча кичләре”, “Актаныш таңнары”, “Әниләр”, “Күзләрем тик сине эзлиләр”, “Бөдрә таллар”, “Салагыш болыннары”, “Киек казлар китә”, “Гел синең хакта”, “Ул гына аңлар кебек” һәм башка җырларын бүген дә күренекле артистлар бик яратып башкара.

Музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә якташыбыз Мостафа Ногманның тормыш юлы һәм иҗатына багышланган даими экспозиция куелган, фондта югарыда әйтелгән китаплар, җырларының ноталары, шәхси документлары һәм фотолары саклана

Бөек Җиңүнең 75 еллыгы уңаеннан фронтовик шагыйрь Мостафа Ногманның иҗатын барлауны дәвам итәбез, яшьләрдә аның шигырьләре аша туган илгә һәм халкыбызга мәхәббәт, әти-әниләргә олы хөрмәт хисләре тәрбияләргә тырышабыз.

 “Казан арты” тарих-этнография музее

директор урынбасары Шәфигулла Гарипов

Май чабу бәйрәме узды

Кунак өйләрендә — ТАССРның 100 елыгына багышланган күргәзмә, мастер-класслар, мультфильмнар, урамда —  җырлы-биюле тамашалар, учакта пешкән плау ашау, коймак белән чәй эчү… Һәм, әлбәттә, карачкы яндыру. Шулай итеп, Үзәк стадионда  кышны озаттык.


 


 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Гомәр Бәшировның фронтта күргәннәре

          Гомәр абый Бәширов, гаять катлаулы  егерменче гасырны 

                                                       буеннан-буена исән-имин үтүе белән бер бәхетле булса, тулы 

                                                       бер йөзъеллык тарихыбызны бик талантлы гәүдәләндергән  

                                                        каләм әһеле булуы сәбәпле тагы да сәгадәтле.

                                                                                          Фоат Галимуллин

Бөек Ватан сугышы башлангач, Гомәр Бәширов үзенең каләм көчен илебезнең азатлыгы өчен көрәшкә юнәлтә. Ул елларда якташыбыз фашизмга каршы көрәшкә өндәп ялкынлы публицистик мәкаләләр, халкыбызның батыр уллары турында хикәя, очерклар яза, рус әдәбияты әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итү белән шөгыльләнә. Шул ук вакытта ул авыл тормышын, авыл кешеләренең фронт өчен, җиңү өчен героик, фидакарь хезмәтен чагылдырган очерклар, хикәяләр дә иҗат итә. Аның көндәлек язмалары тупланып  чыгарылгын “Күңел дәфтәре” дигән китабында түбәндәге язма бар: “Кичә, ике ай да ун көн йөреп, фронттан кайтып төштем. Әле бүген-иртәгә ял итәм. Сугышны күрдем, аның кешеләрен күрдем. Авыр яклары да күп булды, түздем. Түземлек дигәндә, ул миндә Аллага шөкер бит, җитәрлек. Инде хәзер күргәннәрне оештырып язып чыгарга кирәк. 1942 ел, 31 октябрь.” Гомәр Бәширов фронтта күргәннәре турында берничә мәкалә яза, соңыннан алар 1953 елда басылып чыккан “Безнең заман” китабына да кертелгән. 1942 елда дөнья күргән “Гармоньчы егет” хикәсеннән өзек тәкъдим итәбез:

“Тәбәнәк блиндаж эчендә, алтын-сары бүкәнгә утырып, пилоткасын кырын салган күркәм йөзле, киң җилкәле бер егет, әле моңая төшеп, әле ялкынланып китеп, гармонь уйный. Аның кулында назлы романслар, иркә мелодияләр уйнарга өйрәнгән “аксөяк” – нәфис гармонь. Иркә гармонь аның ашкынулы күңеленә, җитез бармакларына буйсынып, һич риасыз һәм чын күңеленнән, безнең Идел буйларының ак томаннарын, яшел тугайлар моңын көйли. Әнә кемдер көйләп чалгы яный, үләнгә җибәргән атларның кыңгыравы чыңлый. Тәбәнәк блиндаж эчендә, әле моңсу камышлар шаулавы, әле шаян көлү, әле чал кашларын җыерган мәһабәт картның ачулы горур тавышы яңгырый…

Менә гармоньчы бер талпынып куя, шәфәкъ нурыдай нәфис моңнар, орудиеләр үкерүен җиңеп, дулкынлана-дулкынлана, күккә аша, кешенең бөеклеген, аның мәңге иреккә һәм яктыга омтылучан хөр уйларын мактап, тирә-якка дәртле, яшәүчән бер аһәң тарата…

Аннан кинәт блиндаж эчендә йөгәнсез шаян, тоелгысыз ашкынган җиңел көйләр өермәсе бөтерелеп уза. Менә өермә кинәт басыла, аның урынына күтәренке рух белән көрәшкә ашыктырып, Сәйдәш маршы яңгырый…

Гармоньчының иреннәре елмаеп куйды, ул, гармонен тантаналы җилкендереп, тынып калды.

–Беләсезме, Казанны искә төшереп алдым әле, туган-үскән җирне. Мин сугышка киткәнче заводта слесарь булып эшләгән  идем бит… Кызлар әле дә хат язып торалар. Ә хәзер менә монда, фашистларны аулап йөрибез.

Фәезхан безгә үзенең разведкага йөрүләрен, немецлар ягында “тел” аулап уздырган караңгы төннәрен, шул чакларда, кинәт кенә кабынып китеп, дуылдап ала торган рәхимсез сугышлар һәм үзенең көрәштәш иптәшләре – өлкән сержант Зузукин, Денисов һәм комиссары турында сөйләп китте. Ул сөйли, ә аның гармоне, әйтеп бетермәгән уйларын көй белән чигеп бирергә теләгәндәй, сүз арасында ара-тирә я мөлаем бер аваз биреп, я кырыс тавыш белән ризасызланып, тетрәп куя иде.

Ләкин без сөйләшеп бетерә алмадык. Блиндажның бер почмагыннан аны телефон чакырды.

Мин борылып карауга пөхтә киенгән, җиңел сөякле тәвәккәл бу егет, автоматын күкрәгенә асып, каршыма килеп басты һәм елмаеп кулын сузды:

— Я, тыныч йокы, сезгә якташ! Мин киттем…

Мин аны озата чыктым. Тышта хәзер дөм-караңгы төн, якында гына орудиеләр гөрселди, безнең өстә үкерешкән самолетларны каплап, прожекторларның зәңгәр кылычлары айкала иде.

Фәезхан берничә адым киткәч үк, караңгылык эчендә күренмәс булды. Мин аның иптәшеннән:

— Ерак киттеме? – дип сорадым.

Ул башы белән фронт ягына ымлады:

— Тегеләр ягына, төнге разведкага…

Мин аның иптәшеннән, бу егет турында, аның үзе өчен  дә, аны тәрбияләп үстергән комсомол өчен дә бик куанычлы җылы сүзләр ишеттем.

…Әгъләмов разведкада бик күптән эшли. Немецлар ыргыткан гранатаны кире алып бәрү, чолганышта калган иптәшләрен йолып алулар – аның башыннан күп үткән.

Бер тапкыр сүз арасында ул:

–Беләсезме, безнең татар халкы элек-электән тәвәккәл, тырыш халык бит. Бу сугышта безнең барыбызга да әнә шулай булырга кирәк, — дигән иде.

Бик акыллы сүзләр. Әгъләмов – яшь сугышчы, комсомолец. Аның үз халкы каршындагы бурычын ничек тормышка ашыруын немец фашистлары әледән-әле татып торалар.

Никадәр күрәсем килсә дә, мин бу ягымлы һәм батыр егетне шуннан соң очрата алмадым. Алар часте бик каты һөҗүмгә әзерләнә, разведчик Әгъләмов, көннәр-төннәр буе үз эше белән йөреп, частена киң юллар ача, “телләр” аулап йөри иде.

Шулай да әлеге блиндажга бер кайтуда мин, үземнең дәфтәрем  арасында, газета кырыена карандаш белән ашыгып кына язылган кечкенә бер язу таптым.

“Язучы иптәш!

Мин “эшкә” киттем. Сезне яңадан күрә алмасам,  миннән Татарстанның кызларына һәм егетләренә бик күп итеп сәлам әйтегез!

Хушыгыз. Кулыгызны кысып, разведчик Фәезхан Әгъләмов”.

Сәламеңне әйтермен, Фәезхан иптәш! Сугышның иң дәһшәтле урыныннан җибәргән бу ягымлы тәбрик сүзләреңне бөтен Татарстан иленә, синең иптәшләреңә – һәммәсенә җиткерермен.

Аннан соң без синең белән тиздән яки озаграк торыпмы, тагын күрешербез әле. Сөекле илебезне кабахәт дошман яуларыннан арындырганнан соң, халкыбызның иң батыр уллары арасында мин сине дә очратырмын һәм, дошманны җиңүең белән котлап, бөтен ил белән бергә, мин дә кулыңны кысармын. 1942ел”.

Бөек Ватан сугышы Җиңү белән тәмамлануга 75 ел тулган көннәрдә хәтерләребезне яңартып, җиңүгә зур өлеш керткән һәркемне искә алып,     күңелләребездә яңартсак иде.

                                                              Шәфигулла Гарипов

 

“Туган телем – иркә гөлем”

Бүген, 21 февраль — һәр милләт, һәр халык өчен бәйрәм көн — Халыкара туган тел көне. Шул уңайдан музеебызда “Туган телем — иркә гөлем” исеме астында Арчаның 6 нчы мәктәбе укучылары катнашында “Могҗизалар кыры” уены үткәрелде. Укучылар әзерләп килгән концерт номерлары уенга чын бәйрәм төсе өстәде.

Гости в музее

Музей «Казан арты» посетили гости из города Н.Челны, во главе с помощником мухтасиба, руководителем благотворительного фонда «Ихсан», имам – хатыйбом мечети «Ихлас» Ильгиз хазрат Сунгатуллиным и мухтасибом Арского района Амир хазрат Миннемуллиным. Гости ознакомились с историей города Арск и выразили сотрудникам музея огромную благодарность за гостеприимство.

Музеебызда кунак бар

“РосКвиз”-2020

Ватанны саклаучылар көне уңаеннан “Казан арты” музеенда “Бердәм Россия” партиясенең җирле бүлекчәсе белән берлектә “РосКвиз” уены үткәрелде. Арчаның 2 нче мәктәбе, 5 нче гимназия, 6 нчы мәктәп укучыларыннан торган “Патриот”, “Юнармейцы”, “Форпост” командалары мавыктыргыч уен күрсәтте. Командалар истәлекле бүләкләргә лаек булды. Гадел жюри әгъзалары җиңүчеләрне билгеләде.

 

 

 

 

 

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика