Фәйзелхак Ислаев: “Без Батыршаны онытырга тиеш түгел!”

Бүген “Казан арты” тарих-этнография музеенда тарих фәннәре докторы, профессор Фәйзелхак Ислаев белән очрашу булды. 18 гасырдагы милли сәясәт һәм татарлар, 1755-1756 еллардагы Батырша (Габдулла Галиев) восстаниесе турындагы сөйләшүгә төбәкне өйрәнүчеләр, укытучылар, музей хезмәткәрләре һәм студентлар килгән иде.

“Батырша безнең тарихыбызда, бигрәк тә ислам тарихында иң зур шәхес. Аның белән тиңләшә торган бер генә имам да юк, чөнки ислам динен саклап калу өчен ул үз җанын биргән. Батырша яшәгән чор күпләп чукындыру заманы. 1742-1743 елларда Казан төбәгендәге 536 мәчетнең 418е җимерелә. Батырша бу вакытта Ташкичүдә, мәчетләр җимерелүнең шаһите була. Батыр имам көрәшмичә ислам динен саклап калып булмаячак, дигән. 1753 елда мөселманнарны, бигрәк тә имамнарны көрәшкә туплау эшен башлап җибәрә. Ике ел бу эш белән шөгыльләнә һәм 1755 елның яз аенда тәхризнамә-өндәмәләр таратып, мөселманнарны җиһадка, баш күтәрүгә чакыра. Бу эшкә аңа шәкертләре дә ярдәм итә. Батырша восстаниесенең нәтиҗәсе буларак, төбәктә көчләп чукындыру туктатыла. Мондый көрәш башланганнан соң тиз арада, сентябрьдә үк чукынмаганнар өчен түләтелә торган салым бетерелә, җимерелгән мәчетләр урынына яңалары төзергә рөхсәт ителә.  Бу нәтиҗәләр Россия дәүләтенең үзе өчен дә бик яхшы була, түрәләр татарны чукындырып кына буйсындырып булмый, дигән фикергә килә. Моның өчен генә дә без Батыршаны онытырга тиеш түгел! ” – дип сөйләде галим әлеге каһарман эшчәнлеге турында. Габдулла Галиев 1758 елда Шлиссельбург крепостена ябыла. 1772 елда камерада онытылып калган балта белән сакчыларга һөҗүм итә, дүрт сакчыны үтерә, үзе дә вафат була.

Мөбарәкҗан ага белән очрашу

#тарихихәтер проекты кысасында Арча шәһәрендә яшәүче Бөек Ватан сугышы ветераны, “Японияне җиңгән өчен” медале иясе,  Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалеры, 42 ел механизатор булып эшләгән 95 яшьлек  Мөбарәкҗан Закирҗанов белән очраштык.

Мөбарәкҗан ага фронтта  артиллерист-наводчик булып хезмәт иткән. 1945 елның август-сентябрь айларындагы совет-япон сугышында Квантун армиясен тар-мар итүдә катнашкан.

Профессор Фәйзелхак Ислаев белән очрашу булачак

28 сентябрь, сәгать 13.30 да “Казан арты” тарих-этнография музеенда тарих фәннәре докторы,  профессор Фәйзелхак Ислаев
белән очрашу булачак.
Сөйләшүнең темасы:
– XVIII гасырдагы милли сәясәт һәм татарлар;
– Батырша восстаниесе .

Тарихи мәгълүмат:
– 1742 елда төбәгебездәге 536 мәчетнең 418е җимерелә;
– 1755-1756 еллардагы Идел-Урал халыклары баш күтәрүе җитәкчесе Батырша, (чын исеме Галиев Габдулла Туктаргали улы) Ташкичү авылы мәдрәсәсендә белем ала.

Адрес: Арча шәһәре, Сызгановлар ур., 22 йорт.
Тел.3-11-35

Илдус Сәгъдиев: “Без рәхәтләнеп китап укыганбыз икән!”

Музейда #тарихи хәтер проекты кысасында Бөек Ватан сугышы чорында үскән шәхесләрнең истәлекләрен туплау дәвам итә. Бу юлы РСФСР Халык мәгарифе отличнигы, ТАССРның атказанган укытучысы, озак еллар Арча педагогика колледжы директоры булып эшләгән Сәгъдиев Илдус Габдрахман улы белән очраштык.

“Иң мөһиме: кечкенә генә авылда агачтан такталар кагып эшләнгән ике шкаф тора иде. Башлангыч класста укыганда ук Островскийның “Корыч ничек чыныкты?”сын татар телендә укып чыктык. Толстойның “Сугыш һәм солых” әсәрен татар телендә укыдык. Ә менә сез аларны хәзер эзләп карагыз? Бармы икән ул татар телендә? Кечкенә генә авылларда да китаплар бар, китап укыйдыр идек. Мин шуңа шаккатам: ничек итеп ул вакытта кечкенә генә авыл мәктәбендә әллә нинди китаплар булган икән? Без рәхәтләнеп китап укыганбыз икән! Совет хакимиятенең сугыш вакыты, ачлыгы, хәерчелеге, сәләмәлеге булган иде, чөнки заманы шундый. Ә менә китаплы ягы аның башка, җәмәгать!” — дип сөйләде ул.

Видеоязмадагы истәлекләр һәм фотолар музеебызның фондына саклауга алынды.

I место — наше!

Сотрудники МБУ  «Арский историко-этнографический музей «Казан арты» в составе команды «Музей Татарстана №1» на МИРАСИАДЕ в г. Буинске заняли I место в смешанной эстафете.

 

Татар Байтуганы авылында

Габдулла Тукай музеенда

30 август көнне Татарстанда зур бәйрәмне – Республика көнен билгеләп үттек. Казан шәһәрендәге Габдулла Тукай музееның төзекләндерелеп һәм яңа экспозицияләр белән үзгәртелеп ачылуы бәйрәмнең истәлеге булды. Татарстан президенты Рөстәм Нургали улы Миннеханов катнашында музей  ачылганнан соң язучылар, фән һәм сәнгать эшлеклеләре катнашында музейның ачылу көненә багышланган кичә булды. Барлык килгән кунаклар өчен музей директоры Гүзәл Төхвәтова яңалыкларны аңлатып эчтәлекле экскурсия оештырды. Яңа экспозицияләргә Габдулла Тукай белән бәйле кызыклы экспонатлар куелган. Заманча технологияләр кулланып үзгәртелгән музей залларында Г.Тукайның әсәрләре белән танышырга, алып укып утырырга, электрон нөсхәләре белән танышырга, әсәрләренә нигезләнеп төшерелгән фильмнар карарга мөмкин. Төрле күргәзмәләр оештыру һәм балаларны шагыйрьнең әкиятләре белән таныштыру өчен аерым бүлмәләр җиһазланган.

Бу очрашуда Габдулла Тукайның Кушлавычтагы музей җитәкчесе Ләйлә Мөхәммәтшина, “Казан арты” тарих-этнография музее директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов катнаштылар һәм чыгыш ясадылар.

Сәләй Вагыйзовның туган авылында

Әлифба – татарча белем бирү системасында иң зур баскыч. Һәр бала мәктәпкә кадәр дә һәм мәктәп бусагасын атлап кергәч тә укырга, язарга һәм туган телебезнең хәзинәләрен өйрәнергә шушы тиңсез дәреслек буенча эшен башлап җибәрә. “Әлифба – белем чишмәсе”, “Әлифба – баланың беренче уку китабы” – дип истә калдырабыз. Арча педагогия училищесында озак еллар эшләгән Сәләй ага Вагыйзов һәм Рәмзия апа Вәлитова иҗат иткән татар “Әлифба”сы 1965 – 2006 елларда 42 тапкыр басылып чыкты. Алар башлангыч сыйныфлар өчен туган тел һәм татар теле дәреслекләре, аларга методик кулланмалар, дидактик материаллар әзерләделәр һәм аларны яңартып тордылар. Аларның хезмәтләре татар мәктәбенең башлангыч сыйныфларында татар теле укыту методикасына, аны камилләштерүгә юнәлтелгән. Бүгенге көндә Арча педагогия көллиятендә дөньяда бердәнбер  “Әлифба” музее эшли. Анда илебезнең төрле чорларда кулланган һәм чит илләрдә чыгарылган әлифба китаплары тупланган. Сәләй Гататдин улы Вагыйзовның туган авылында да аның хезмәтләренә багышлап музей ачылганын белә идек.

Яңа уку елы башланыр алдыннан Арча районы мәдәният идарәсе җитәкчесе Рамил Мөхетдинов җитәкчелегендә “Казан арты” тарих-этнография музее хезмәткәрләре Самара өлкәсенең Камышлы районы Татар Байтуганы авылында булдык. Безне музей җитәкчесе Нурания Абзалова, Байтуган авылы җирлеге башлыгы Зөфәр Кашапов, Камышлы районының мәдәният идарәсе җитәкчесе урынбасары Римма Галимуллина  һәм башкалар бик зурлап каршы алдылар. Бер-берсенә  якын гына урнашкан Урыс Байтуганы, Татар Байтуганы, Чуваш Байтуганы авыллары белән таныштык. Урта мәктәп, балалар бакчасы, мәдәният йорты, фельдшер-акушерлык пункты эшли, авыл уртасына урнашкан мәчет үзенә чакырып тора. Татар Байтуганының иң зур үзәк урамына Сәләй Вагыйзов исеме бирелгән. Шул урамда Сәләй аганың балачагы узган нигездә музей урнашкан. Төзекләндерелгән йорты, капка-коймалары, ишек алдында келәте һәм башка корылмалары ерактан ук үзенә җәлеп итеп тора. Ишегалдында тугарылып куелган ат арбасы, аның  янына куелган эш кораллары, келәт эчендә шул чорны хәтерләткән кызыклы экспонатлар безне Сәләй аганың балачагына алып кайтты.

Музей–йортына кергәндә үк, Арча педагогия училищесында Рәмзия апа Вәлитовадан белем алган  якташыбыз, халык язучысы Гариф Ахуновның “Без бит Арча яклары” китабында язылган: “Минем өчен тормышта ике нәрсә гомер буе могҗиза булып сакланып килде: берсе – Чишмә, икенчесе — Әлифба” дигән сүзләре каршы ала. Музей җитәкчесе Нурания ханым безне музейда тупланган экспонатлар белән таныштырды. Татар Байтуганы авылында туып-үсеп, Бөек Ватан сугышында катнашып һәм аннан соң да пленда булганы өчен ун ел төрмәләрдә газап чигеп, үзенең ихтыяр көчен югалтмыйча студентларны укытырга һәм бик күп сандагы дәреслекләр иҗат итәргә көч тапкан Сәләй Гататдин улы Вәгыйзов, аңа гомере буе теләктәшлек һәм хезмәттәшлек күрсәтеп яшәгән тормыш иптәше Рәмзия Гыйлаҗ кызы Вәлитова турында өстәмә мәгълүматләр алып, без зур горурлык хисләре кичердек, музейда авылдашлары ярдәме белән элеккеге йорт күренешен чагылдырырга да мөмкинлек табылган. Ә инде Сәләй Гататдин улының шәхси әйберләре, аларның иҗат иткән һәм алар турында язылган китаплар, Арча педагогия көллияте белән язышкан хатлар, төрле белешмәләр, фотолар белән танышу безнең өчен бик кызыклы булды. Без үзебез дә музейга  аларның тормыш юллары һәм иҗатлары белән бәйле булган  китаплар, газета-журнал материаллары, “Арча” радиосы аша бирелгән тапшыруларның язмаларын бирдек, Сәләй ага һәм Рәмзия апа турындагы истәлекләребез белән уртаклаштык.

Сәләй ага бала чагында табигать белән танышырга, бигрәк тә Бигәш тавына менәргә  яраткан. Без дә ул тауга күтәрелеп Татар Байтуганы авылын күзәттек. Авылнаң һәр йорты, урамнары, елга-күлләре уч төбендәге кебек күренә, табигатьнең матурлыгы безне дә сокландырды. Иң кызыгы авылны чорнап алган тауларның аерым исемнәре һәм тарихлары бар. Безгә Алтын тавы турындагысын Нурания ханымның тормыш иптәше Фәргат Абзалов сөйләп тә күрсәтте. Ә Сәләй ага туган авылына кайткан саен бу тауларда булып, алар турында истәлекләрен яңарткан. “Олы яшьтә булуына карамастан Арчага очрашуга килгәч тә,  ул безгә һәр тау турында сөйләп чыга иде. Иң соңгы күрешүебез аңа 92 яшь тулган көннәрдә булды, ул вакытта да, онытмыйча, һәр тауның исемен әйтеп сөйләде. Бу очрашу вакытында ул миннән безнең өйнең ни хәле бар дип сорады. Шул вакытта минем башыма уй керде, күренекле авылдашыбызның  хезмәтен бәяләп музей ачарга кирәк бит. Менә шуннан соң без ныклап эшкә алындык. Аерым әйтәсем килә, Арча педагогия көллияте безгә бик зур ярдәм күрсәтте, аеруча Илдус Сәгъдиевка, Гөлнара Гариповага, Сания Камалетдиновага зур рәхмәт. Улы Камил безгә әтисенең портфелен һәм кулъязмаларын бүләк итте. Әле күптән түгел генә Камил абыйның кызы Аида гаиләсе белән музеебызда булдылар. Үзебезнең балалар белән  дә Арчага барып алар белән аралашып кайтырга исәп. Чөнки минем ирем Фәргат Сәләй Гататдин улының бабасы ягыннан якын туганы да әле”,- дип сөйләде Нурания Абзалова.

Юлда кайтканда без – арчалыларның бераз мактанып алырга да хакы бар икән дип уйладык. Ник алай дигәндә, ”Әлифба”ны, “Уку китабы”, “Туган тел” һәм башка дәреслекләрне иҗат итүче, төзүче кешеләр Сәләй Гататович Вагыйзов һәм аның хатыны Рәмзия Гыйләҗевна Вәлитова безнең Арчада озак еллар яшәгәннәр, балалар үстергәннәр, һәм үзара ярдәмләшеп иҗат иткәннәр.  Бик тә эшчән, пөхтә, төгәл кешеләр, гаять тирәнтен, күпкырлы гыйлем ияләре иде алар. Икесе дә — педагогика галиме, Россиянең халык мәгарифе отличнигы, Татарстанның атказанган укытучысы, Каюм Насыйри исемендәге премия лауреаты исемнәренә лаек булган шәхесләр.

Бүген Рәмзия апа Вәлитова һәм Сәләй ага Вәгыйзовлар безнең арабызда юк инде, алар Арча зиратына җирләнгән. Еллар узган саен аларның кадерләре арта гына бара. Туган телебезнең саклануы, халкыбызның бөтенлеге өчен ихлас күңелдән кайгыртучы һәм зур эшләр башкаручы бу гыйлем ияләре язган дәреслекләр киләчәк буыннарга озак еллар хезмәт итәр әле.

 Шәфигулла Гарипов, “Казан арты” тарих-этнография музее директоры урынбасары 

Вакыйф Нуриев укытучылар белән очрашты

 20 август көнне Татарстанның Язучылар берлеге әгъзасы, Татарстанның  атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Республикасының мәдәният министрлыгы һәм Язучылар берлегенең Абдулла Алиш исемендәге әдәби премия лауреаты, “Казан утлары” журналының җаваплы сәркатибе, Сеҗе авылында туып-үскән якташыбыз Вакыйф Нуриев Арчада булды. Шәһәребезнең икенче мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укытучылары белән, алтынчы мәктәптә башлангыч сыйныф укытучылары белән очрашты, музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә булды, үзенең иҗатына багышланган күргәзмәне бик кызыксынып карады. Бу чараларда район мәдәният идарәсе җитәкчесе Рамил Мөхетдинов катнашты.

 

 

 

Барда авылы бәйрәмендә

Арча районы һәм Пермь өлкәсенең Барда районы арасындагы дуслык урнашуга 25 ел тулу уңаеннан без Барда авылы бәйрәмендә катнаштык. Габдулла Тукай исемендәге паркта, үзәк китапханәдә урнашкан Г. Тукай һәм туган як музейларында, татар телен тирәнтен өйрәтү максатында оештырылган “Дуслык” исемендәге балаларны сәламәтләндерү үзәгендә булдык. Җиңү паркында оештырылган бәйрәмдә районыбызның нәфис сүз осталары, җырчылары, халык уен кораллары ансамбле чыгыш ясадылар.

 

 

Аудио


Все аудио
вход
Яндекс.Метрика