Юксына күңел… Өлгермәдем…

-Нихәл, сеңелем! Ниләр язып – сызып утырасың инде тагы? – дип сөйләнә-сөйләнә музей ишеген ачып керер иде  авылыбызның абыстае, музейның даими кунагы Рәсимә апа Минсафина.

Иде шул, кызганыч, уйламаганда, көтмәгәндә бераз гына авырып алды да ул, бу дөньядан китеп барды. Никадәр авыл тарихы аның белән бергә китте…

Рәсимә апай — Гөберчәк авылы кызы. Шушында белем алып, Миннехан абый белән гаилә корып, дүрт кыз үстерделәр. Тормышлары матур, дөньялары түгәрәк иде. Нишләтәсең бу тормыш законнарын?

М.Мәһдиев музеена даими йөреп, авыл тарихының бераз өлешен яздырды ул миңа.  Бөек Ватан сугышына кадәр 140ка  якын хуҗалыклы, игенчелек, терлекчелек, урман кисү, шәл бәйләү, тегүчелек белән көн күргән авыл булган ул Гөберчәк. Авылның беренче исеме Кече Му дип аталган. Чөнки авылга нигезне Иске Му авылының өч гаиләсе салган: Шәмгун, Уразмәт, Кадермәт. Димәк, авылыбызда өч нәсел кешесе яши дигән сүз. Авылның беренче йортлары кая салынган, кешеләре кайларда эшләгән, кемнәрне башка чыгарып, йортлар төзеп, авылны зурайткан – барысын да Рәсимә апа бәйнә-бәйнә сөйли иде.  Һәр йорт хуҗаларының исемлеген төзеп, алар кай урында яшәгәнлекне билгеләп, кемнәре сугышка китеп югалган, кемнәр аннан кайтып читкә киткән, кемнәр авылда яшәп калганлыклары – барысы да аның хәтер сандыгында иде. Гөберчәк  — гомерле чак сүзеннән алынгандыр ул, дип аның мәгънәсен дә аңлата иде.

Бервакыт музейга керде ул. Кулында пакеты да бар. Рәсимә апай ипләп кенә пакетны ачып, аннан киндер ыштан тартып чыгарды.

— Бу нәрсә соң, Рәсимә апай?-дип сорыйм көлемсерәп. Ул көттерми генә сөйләп тә  китте.

— Бу минем әнием саклаган киндер ыштан. Син ,бәлки, көләрсең. Ләкин анда, ыштан эчендә, безнең тарих саклана. Әни анда үзенең документларын, язган кәгазьләрен, безнең туу турындагы таныклыкларны, әтинең эш кәгазьләрен тыгып куйган. Шул килеш  аларны әни сандык төбендә саклаган, хәзер мин саклыйм . Шунда ук әтинең медале дә бар. Ул сугышта катнашкан кеше. Аннан исән-сау кайтты. Үзе үлгән көнне аңа тиешле медальне китереп бирделәр, шуңарчы ул әтигә бирелмәгән булган. Мәете өстенә куелган медаль бу. Документы да бар. Менә алар, — дип Рәсимә апай аларны миңа күрсәтә.

Бик күп төрле газета-журналларга язылып, дөньяви яңалыклар белән танышып барды ул. Кайбер вакытта: «Менә бу газетада шул мәгълүмат бар, укыдыңмы, укымасаң, мә, укы, газетаны сиңа калдырам, боларын мин җыеп барам», — дип мине дә яңалыклар белән таныштырып барырга онытмады. Районда булган кичәләрне дә карарга яратты, М.Мәһдиевкә багышланган очрашуларда укучыларга герой-прототиплар турында сөйли иде. Мөхәммәт аганың бертуганнарын, әнисен яхшы белеп, аларның рухына дога кылырга да онытмыйм, дия иде.

М.Мәһдиевнең “Торналар төшкән җирдә” әсәрендәге бөтен геройларны танып, аларның реаль тормышта нинди булганлыкларына характеристика биреп чыга иде. Сугышта үлеп калганнарның исемлеге инде китапларга кертелде, ә менә аннан исән кайтучылар турында мәгълүмат аз иде шикелле. Бер музейга керүендә мин аның белән бу исемлекне дә төзедем. Кызыксынуы көчле иде аның, авыл тарихын барлап, китап итеп чыгарып, яшь буынга калдыру хыялы белән янды Рәсимә апай. “Менә Сеҗе авылы турында Ләлә Камалиева китап чыгарган. Сиңа шуны бүләк итим әле, тагы бер дини китап та бирәм. Вакытың булганда укырсың”, — дип миңа китаплар бүләк итте. Дин белән дә кызыксынды, үзе дә Арчада дини белем алып, авылыбызның абыстае булып йөрде. Һәр кешегә яхшылык теләп, туры юлга өндәде ул. 2005 нче елда авылыбызда мәчет ачылды. Шул вакытта да мәчетнең ачкычын алар гаиләсенә ышанып тапшырдылар, чөнки ул вакытта авылыбызда имам юк иде.  Ире Миннехан абый белән тыныч кына мәчет эшен алып бардылар. Башта мәчетнең миченә утын ягылып җылытыла иде. Алар бу эшне дә авырсынмыйча башкарып килделәр. Хәзер шунысы куанычлы , дини белем алып, авылдашыбыз Мәүлет абый Җиһаншин имам булып йөри. Мәчеткә газын кертеп, зурайтып, яңартып, тагы да матурладылар. Бу эштә Рәсимә апай белән Миннехан абыйның да өлешләре зур, мәчетнең  матди яктан хисабын алып бардылар, Мәүлет абый эшләтүчеләрне табып, калган эшләрне матур гына башкардылар. Мәчет янына  Сеҗе авыл советы тарафыннан Бөек Ватан сугышында Гөберчәк авылыннан һәлак булучыларның исемлеге язылган истәлек тактасы да куелды. Рәсимә апай, сугыштан исән кайтканнарның да исемлеген язарга кирәк, алар да бит сугышкан, бүген берсе дә исән түгел , дип аның өчен дә борчылды.

— Сеңелем, Өлкәннәр көне җитә. Аны нишләтеп үткәрергә уйлыйсыз? – дип гел кызыксына иде . Берничә ел рәттән үз пенсиясеннән өлеш чыгарып, безгә өстәл әзерләргә акча бирде. Чәй өстәле артында яшьлекләрен искә төшереп, эшләгән вакытларын сагынып, һәрберсе үз истәлекләре белән уртаклашып утыру – өлкәннәр өчен бер юаныч бит инде ул. “Шулай оештырылса, әйбәт булыр иде. Гел очрашып та тормыйбыз бит. Классташларым да үлеп бетәләр бит инде. Арт урамда Фаил бар, теге очта Әнәс бар, дип укыган  вакытларын сагынып сөйләп тә алыр иде. “Нәүрүз”не дә оештырыгыз инде, күңелле була бит. Балалар белеп үссеннәр, никадәр халык килеп, күңел ача бит бәйрәмдә, — дия иде. Бәйрәм вакытында: «Кая, коймакларыгыз уңганмы, тәмлеме?»- дип шаяртып алырга да онытмый.  Ярый әле шул вакытларда фотоларга төшкәнбез. Хәзер шуларны барлап, аны сагынып утырам. Менә-менә музей ишеге ачылыр да, ул килеп керер шикелле. “Кичә музейга кемнәр килде, нәрсәләр барлыйсың?” — дияр күк.   Барлыйсы, ләкин никтер төртелеп калам, чөнки төгәллекне белергә, аныкларга син җитмисең. Мөхәммәт абыйның классташлары турында мәгълүмат туплый башлаган идем, тагы тукталдым. Чөнки берәр сорау туса, мин Рәсимә апайга телефоннан шалтырата  яки үзенең музейга кергәнен көтә идем. Ә бу юлы нишләргә?

Рәсимә апай бик тә йорт җанлы, оста бакчачы, гаиләсен, туганнарын, дусларын чын күңелдән яратучы һәм хөрмәт итүче кеше иде. Бигрәк тә оныкларын мәгълүматлы итү өчен тырышты. Оныкларының каникуллары җитсә, аларны музейга алып килер иде. Экспозициядәге экспонатларга бәйләп, үзе белгәннәрне сөйли( миңа эшне җиңеләйтә), фотоларга карап, авылдашлары турында да мәгълүмат бирә, шунда ук авыл тарихын да искә төшерә иде. Истәлеккә үз әтисенең һәм каенатасының( алар Бөек Ватан сугышы ветераннары) фоторәсемнәрен ясатып, музей фондына бүләк итте. Икесе турында да мәгълүмат туплап бирде. Мин шуларны файдаланып, “Татарстан яшьләре” һәм “Арча хәбәрләре” газеталары өчен мәкаләләр әзерләдем. Алар үз вакытында матбугатта басылып та чыктылар.

Өлгермәдем… Рәсимә апайның үз авызыннан авылыбыз тарихына кагылышлы мәгълүматны ишетеп белсәм дә, аны видеоязмага яздырып калырга өлгермәдем. Теләгем бар иде, ләкин нидер тоткарлады. Әбиләр әйтмешли, кул-аяк җитмәде. Дөнья куабыз, артка борылып карарга вакыт җитми, үткәннәрне барларга, язып калырга җитешмибез. Ә бит ул бик кирәк. Бәлки әле киләчәктә, Рәсимә апайның теләге тормышка ашар дип уйлыйм: авылыбыз тарихы тирәнтен өйрәнелеп, китап булып басылып та чыгар.

Халидә Габидуллина, М.Мәһдиев музее мөдире. Гөберчәк авылы

Әдәби мәйдан

Бүген көн салкын, җилле һәм яңгырлы булуга карамастан, «Казансу» паркында әдәби мәйдан гөрләде. Мәйданга җыелучылар Татарстан тарихы, географиясе, мәдәнияте турында сөйләштеләр, төрле уеннар уйнадылар.

Тирәбездә уңган кешеләр

“Казан арты” тарих-этнография музее хезмәткәрләре районыбызның иң ерак урнашкан Сәрдәбаш авылында булдылар. Халкыбыз кулланган борынгы әйберләрне җыю, авыл тарихы һәм андагы бүгенге тормышны өйрәнүгә багышланган экспедиция вакытында Нина Николаевна белән таныштык. Ул 1936 елның 3 гыйнварында туган һәм бөтен гомерен Сәрдәбаш авылында үткәргән. Нина апа безгә Сәрдәбаш авылы тарихын, керәшен халкының йолалары һәм бәйрәмнәре турында бик кызыклы мәгълүматлар бирде.

 

Ул үзе турында: “1941 елның 13 июленә каршы төндә 18 кешене, шул исәптән әтиемне дә сугышка озаттык. Бөтен авыл халкы керосин фонарьлары яндырып аларның җыйналып, атларга утырып киткәннәрен ка¬рап торды. Миңа ул вакытта биш яшь ярым иде. Озак та үтмәде, 1941 елның 23 декабрендә әтинең хәбәрсез югалуы турында хәбәр алдык. Сазлыкка батканмы, бомбага эләккәнме, әсирлеккә төшкәнме, бүгенгә кадәр берни дә белә алмадык. Безнең әти шулкадәр уңган кеше булган. Сүтелгән мәктәпнең бурасын ул бураган, тәрәзәләрен эшләгән. Атарбасы,тарантас, чана, бәбәй һәм уфалла арбасы ясый иде, хәтта киемнәр өчен төймәләр дә ясаган. Сугышка кадәр әти эшләгән өчен һәркөнне 200 грамм пешкән икмәк алып кайта иде. Ул вакытта ашлык бирелмәде. Ә әнием ике класс русча укыган. Аларны поплар һәм рус укытучылары килеп укыткан. 1939 елда гына безнең авылда татарча укыту башланды. Сугыш елларында әни хатларга адресларны яза, русча килгән хатларны аңлатып бирә иде.

1952 елда 7 сыйныф бетердем. 2 кыш урман кисүдә булдым. Бергәләп урман кискән кешеләр үлеп бетте инде, Үгез-Елгада Шәйдулла Җәләлетдинов бар иде, ул да быел вафат булды. Очрашканда Лаешта урман кискән вакыттагы авырлыкларны, шулай ук яшь чак бит,төрле кызыклы хәлләрне искә төшереп шатланып та, моңсуланып та ала идек. 70 кеше бер землянкада йоклыйбыз, аска да, өскә дә киеп барган телогрейка. Авылдан бәрәңге боламыгын йомарлап катырып алып китәбез. Айга бер кешегә сигез килограмм арыш оны бирәләр, аның яртысын әни белән энемә калдырып китәм. 2 метрлы кул пычкысы белән кисәбез, юан-юан агачлар. Бер метрлы итеп кисеп ярабыз, штабельгә өябез. Минем тырышлыгымны күреп һәрвакыт Нина безнең бригадада булсын әле, диләр иде. Норманы күп вакыт үти алмыйбыз, авылга кайткач елата-елата он өчен тотып калалар. Ул вакытта аякта чабата, Лаештан 70 километр араны җәяү кайтканда чабата таралып йон оекбашның аслары калмас иде. Хәзер дә ярылмый торган агачларны ярам. Шулай итеп мин урман эшенең остасына әйләндем”, — дип сөйләде.

1957 елда 16 авылны берләштергән “Северный” совхозы оештырыла. Бу зур хуҗалыкны Советлар Союзы Герое Нәкыйп Сафин җитәкли. Нина апа ул елларда 3 ел сукачы, 2 ел комбайнчы ярдәмчесе була, дуңгыз һәм сыер фермаларында эшли. Сәрдәбашта ул елларда куян фермасы да була. Терлекчелек буенча зур семинарлар үткәрелә, Нина Николаева да анда үз тәҗрибәсе белән уртаклаша. “Нина, син булдырасың, нинди эшкә алынсаңда югары нәтиҗәләр бирәсең”, — дип мактый иде, яныма килеп хәлләремне сораша иде Нәкыйп абый”, — дип горурлана ул.

“Хәзерге тормышыбыз шундый рәхәт, өйләребез газ белән җылытыла, сулар кертелгән, керне машина юа,электрны күпме кирәктотып була. Минем исемдә әле, авылда 1959 елның ноябрендә генә дизель дви¬гателеннән ут бирделәр. Иртән 4тә яна, яктыргач сүндерелә, караңгы төшә башлагач кабат яндырыла һәм кич Юда сүнә иде. 10 минут кала сүнә дип сигнал бирәләр иде. Һәр өйдә бер генә лампочка булырга тиеш иде”, — дип тарихи вакыйгаларны сөйли дә сөйли ул.

Бүгенге көндә Нина апа бөтен гомерен балалар укытуга багышлаган, Казан сәхнәләрендә дә җырлаган, Илдус авылында яшәүче кызы Венера, Казанда яшәүче улы Марс гаиләләре өчен куанып, оныкларыныңуңышларына сөенеп,авылдашларыныңхөрмәтен тоеп яши.

Шәфигулла ГАРИПОВ, “Казан арты” тарих-этнография музее директоры урынбасары

Харис Сафин белән очрашу

Мәдәният йортында Арча халык театры җитәкчесе Сафин Харис Фәйзи улы белән очрашу булды. Ул театрның оешу тарихы, төрле елларда сәхнәдә уйнаган үзешчән артистлар турында кызыклы мәгълүматләр бирде. Музейга театр афишалары, фотолар, газета-журналларда басылган материаллар тапшырды.

Татар теле һәм әдәбияты укытучыларының киңәшмәсе

Район мәктәпләренең татар теле һәм әдәбияты укытучыларының яңа уку елы башланыр алдыннан уздырыла торган киңәшмәсе “Казан арты” тарих-этнография музеенда булды. Укытучылар музей заллары буенча сәяхәт иттеләр һәм язучы, публицист Равил Вәлигә 75 яшь тулу уңаеннан оештырылган күргәзмәне карадылар. “Музейның мәктәп коллективлары белән бергәләп эшләү тәҗрибәсе, алда торган бурычлар” дигән темага музей директоры урынбасары Шәфигулла Гарипов чыгыш ясады.

 

 

 

Вячеслав Ар-Серги музеебызда кунакта

Удмуртиянең халык язучысы, тәрҗемәче Вячеслав Ар-Серги (Сергеев Вячеслав Витальевич) “Казан арты” тарих-этнография музеенда кунакта булды. Ул Габдулла Тукайның 30 шигырен Удмурт теленә тәрҗемә итеп аерым китап чыгарган. Без аның Г.Бәширов, Г.Ахунов һәм башка язучылар белән таныш булуына, үзенең татар телендә сөйләшүенә сокландык. Кунагыбыз музейга үзенең китапларын бүләк итте, истәлек китабына теләкләрен язды.

Республика көне уңаеннан күргәзмә

Әдәбият сәнгать бүлегендә 30 август – Татарстан Республикасы көне уңаеннан оештырылган күргәзмә эшли

 

Әдәби мәйдан

«Казансу» паркындагы «Әдәби мәйдан» язучы, якташыбыз Равил Вәлиевка багышланды, аның иҗатына багышланган күргәзмә оештырылды.

Равил Вәлиевка 75 яшь тулу уңаеннан оештырылган күргәзмә

Музеебызның әдәбият һәм сәнгать бүлегендә 1942 елның 20 августында Яңа Кенәр авылында туган якташыбыз, язучы, публицист, Татарстан Язучылар  берлеге әгъзасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Язучылар берлегенең Фатих Хөсни исемендәге әдәби бүләк иясе Вәлиев Равил Вәли улына 75 яшь тулу уңаеннан оештырылган күргәзмә эшли. Күргәзмәгә әдип белән бәйле 500дән артык материал куелды.

Конгресс кунаклары Ташкичүдә

Бөтендөнья татар конгрессының VI корылтаенда катнашучы милләттәшләребез олуг татар мәгърифәтчесе Шиһабетдин Мәрҗани һәм язучы Мәхмүт Галәү, татар-башкорт милли-азатлык хәрәкәтен җитәкләгән Батырша исемнәре белән бәйле Арча районының Ташкичү авылына сәфәр кылдылар. Кунаклар авылның тарихи урыннары, күркәм гаиләләре, гореф-гадәт һәм йолалары белән таныштылар, ХIХ гасыр башында төзелгән, Мәрҗанинең әтисе Баһаветдин хәзрәт имамлык иткән мәчеттә намаз укыдылар.

Аудио


Все аудио
Публикации
вход
Яндекс.Метрика