Күңел серем шигырьләремдә…

Мин Роза Вәгыйз кызы Шәйхетдинованы бик озак еллардан бирле беләм. Ул кайда гына эшләсә дә үз эшен җиренә җиткереп, намуслы хезмәт итте, үзенең пөхтәлеге, хезмәттәшләренә карата гаделлеге, эш сөючәнлеге белән аерылып торды. Район мәдәниятен үстерүгә 30 елдан артык гомерен багышлаган Роза Шәйхетдинова шигырьләр язып әдәбият сөючеләрне куандырып яшәргә дә вакыт таба, аның җырлары да сәхнәләрдән еш яңгырый. Һәрбер чыккан яңа китабын миңа да бүләк итеп барды, иҗаты белән якыннан танышканнан соң Роза апа Шәйхетдинованың тормыш юлын, аның кичергәннәрен һәркем үз күңеле аша үткәрәдер. Ул бу көннәрдә үзенең олы юбилеен билгеләп үтә, шул уңайдан үзенең шигырь юллары аша аның тормыш юлы белән таныштырасым килде.
Туган ягым минем урманлы як.
Ямьле Кесмәс буе төбәге.
Сандугачлы Чөмә-Елга авылы,
Чын дөресе аның, төгәле.
Җәлил туган айда,
Фәнис туган көнне туганмын мин.
Бәлки шуңа горурмын да.
Мәһдиев күк башны чөеп йөрим,
Туган якның болын, кырында.
(Минем туган ягым)

Кырык беренче ел баласы мин
Сугыш башланганчы туганмын.
Яу кырына киткән чакта әти,
Ярты гына яшьлек булганмын.
Атна буе ярсып елаганмын,
Сабый күңлем сизгәндер бәлки
Шул китүдән хәбәрсез югалды,
Яу кырыннан кайтмады әти.
(Әтиләрне көттек)

Әтиләрне көтеп гомер иттек,
Ятимлекнең салкын куенында,
Йөрәк әрни, бәгырь өзгәләнә,
Балачакларымны уйлыйм да.
Иртән күзне ачсам, әти көттем,
Әйтәлмаган әни, үлгән, дип
Ул үзе дә моңа ышанмаган,
Өметләнеп гомер иткән бит.
(Кызыл кар яугач)

Көттек-көттек, кайтмады ул,
Рәсеме генә калды.
Ятимлекне сугыш безнең
Йөрәккә уеп салды.
(Кайтмады ул)

Шуңа гел җаннар кыйнала,
Юктыр аның кабере.
Оҗмах түрендә булсын да,
Шунда булсын кадере.
(Юктыр аның кабере)

Әниемнең ак яулыгы,
Бәйләп тә каралмаган.
Тол күңеленең сагышы,
Һаман да таралмаган.
Ак яулыгы читләреннән
Чыккан көмеш чәчәләре.
Чем кара чәчен агарткан
Ялгыз үткән кичләре.
(Әниемнең ак яулыгы)

Түздең, әни, түздең барына да,
Бирешмәдең җилгә, давылга.
Миңа маяк булып яшәдең син
Зарланмадың тормыш авырга.
(Түздең, әнием)

Синдә белем алдык барыбыз да,
Авыр да, кырыс та елларда.
Мәктәбем, озаттың һәркемне,
Ышанычлы һәм озын юлларга
(Мәктәбем)

… Мәктәпкә эшкә килдем мин,
Сабыйларың янына.
Шул сабыйларның шау-шуы
Сеңеп калган җаныма.
Гомер көзләренә кергәч,
Хәлең белергә кайттык.
Бәхетле яшьлегем өчен
Зур рәхмәт сиңа, Салтык.
(Рәхмәт сиңа, Кама Тамагы)

Безне юллар очраштырды,
Син китәсең, мин кайтам.
Йокысыз төннәрдә сагынып,
Шул көнне уйлап ятам.

Сине көттем. Гаилә кордык,
Балаларыбыз туды…
Ямьле тормышны җимерде
Язмышның каты кулы.
Өч бала әтисе идең,
Сердәшем, терәгем дә.
Суларга төшеп югалган
Күк калдың йөрәгемдә.
(Безне юллар очраштырды)

Җитмеш сигезгә без шулай кердек…
Ул яңа ел сәер башланды.
Чал табигать чытык көзләр белән
Бутагандыр, дидек, кышларны.

Шушы кышның февраль ае,
Алып китте сине гомергә.
Кем уйлаган сине салырбыз, дип,
Җир куенына, салкын кабергә.
(Җитмеш сигезенче ел)

Синнән башка бу беренче язым,
Күңел моңсу, күздә – ачы яшь.
Гыйбрәт сөйләп, дуслар үгетлиләр,
Якыннарым бирәләр киңәш.
(Ринатыма)

Син дә ялгыз, мин дә, диеп,
Кәүсәләрен сыпырам.
Һич туктамый ташый күңел,
Киталмыйча тик торам.
Аксын, әйдә, күз яшьләрем,
Әйдә, ташысын күңел.
Кешеләр гаеп итсә дә,
Ул гаепләүче түгел.
(Ялгыз каен янында)

Бәхетнең җылы нурында
Кайгы-хәсрәт тарала.
Үзем тудырган бәхетләр,
Бәхетем – өч кыз балам.
Үстеләр инде, үстеләр
Газиз кыз балаларым.
Таяныр терәгем алар,
Алтын баганаларым.
(Өч бәхетем)

Үзе татлы, сүзе татлы,
Баламның баласы шул.
Әнисенең, әтисенең
Йөрәге парәсе ул.
(Үзе татлы, сүзе татлы)

Ишектән керә шаулашып,
Баламның балалары.
Онык кына түгел алар,
Җанымның дәвалары.
(Оныклар килгәндә)

Өч балама Әни булсам,
Дүрт оныкка Дәү әни.
Ике буын нәсел калгач,
Борчылмыйм да әллә ни.

Ялгыз үткән гомеремне
Аларга багышладым.
Өметне кыйблам иттем дә,
Яшәдем, ялгышмадым.
(Шатланып йөргән көнем)

Сукояр мин, Сукояр,
Шуңа якты күңелем.
Күңелем якты булганга
Озын минем гомерем.
(Мин – Сукояр)

Серләремне бүлешергә дә,
Юк бит сеңелем, апам.
Тормышны ялгызым тартып,
Бер көйгә яшәп ятам.
(Үзем генә күтәрдем)

Кеше көлдереп яшәмә,
Булмастайны да булдыр.
Иренмәсәң, хезмәт сөйсэң,
Тормышың җәннәт булыр.
Кояш кебек балкып яшә,
Һәркемгә биреп җылы.
Бу – минем ихлас теләгем,
Бу – минем күңел җыры.
(Яшим дисәң)

Киткәч, кире кайттым туган якка,
Горурланып яшим Арчамда.
Күңелемдә җырлы-моңлы Арчам,
Кайда йөрсәм, кая барсам да.
(Күңелемдә җырлы Арчам)
Көннән-көн үсә, ямьләнә
Мәгърифәтле Арчабыз.
Без – Арчаныкылар, диеп,
Горурлана барчабыз.
Монда яшәгән һәркемгә
Син Арчам, ныклы терәк.
Уйларда син, җырларда син,
И, мәгърифәтле төбәк!
(Мәгърифәтле Арчабыз)

Шигырь туа кай көннәрдә,
Алсу таң сызылганда,
Ялгызлыгымнан үртәлеп,
Күңелем сызлаганда.
(Язмыйча торып булмый)

Түзә каләм, һаман яза әле,
Тутыкмас ул, бар аның эше.
Минем шулай тормыш сөюемне
Кайдан белер иде соң кеше?
(Дусларга)

Сез – күңелем җимешләре,
Җырга кереп калыгыз.
Җыр тансыклаган күңелгә
Бүләк булып барыгыз.
(Шигырьләрем, сердәшләрем)

Әйтмәм, дигән идем үз яшемне,
Юбилей шул, әйтмичә булмый.
Миңа һаман унсигездер төсле,
Күңелем һич яшәүдән туймый.
(Гомер үрендә)

Туймадым эле яшәүдән,
Дөнья матур, дөнья киң.
Сугыш кына кабынмасын,
Илләр тыныч булсын, дим.
Мин – сугыш елы баласы,
Җанымда – газаплары.
Иминлектә үтсә иде,
Гомерем азаклары.
(Туймадым әле тормыштан)

Шигырь, җырлар язам әле,
Йөрим клуб, музейга.
Йөрәк кисәтә кайвакыт,
Син, дип, алай узынма.

Картлык алдында баш имик,
Үрнәк булыйк дус-ишкә.
Сау-сәламәт, горур булып,
Килеп җитик финишка.
(Картлыгым яшьлегендә)

Яшим әле бу тормышның
Бар матурлыгын тоеп.
Яшим әле матурлыктан
Шигырьләр, җырлар коеп.
(Үземнеке бары да)

Күңел серем ачкан шигырьләрем,
Күп куллардан әле үтәрсез.
Йөрәге саф, күңеле керсезләрнең
Чын дуслары булып китәрсез.
(Такыя үрдем)

Сагышымны бушатырга булышасың, каләмем

Төрле темаларга язылган шигырьләре тупланган “Ятимлек ачысы”, “Гомер агышлары”, “Күңелем чишмәсе”, “Уйлы еллар, моңлы еллар”, “Гомер такыясы” китаплары белән һәркемгә таныш булган Роза Шәйхетдинова бу көннәрдә үзенең 80 яшьлек гомер бәйрәмен билгеләп үтә. Шул уңайдан без аның белән телефон аша сөйләшеп, уй-фикерләрен белештек.
Роза Вәгыйз кызы Шәйхетдинова 1941 елның 9 февралендә күренекле язучылары белән дан тоткан Кесмәс ягында, татар әдәбиятына балалар язучысы Заһирә Гомәрованы биргән матур табигатьле Чөмә Елга авылында туган.
“Әти белән әни өйләнешеп нибары ел ярым гына торып калганнар, әтием Вәгыйз Бөек Ватан сугышына киткән, мин ул вакытта алты айлык бала булганмын. Әтием сугыштан кайтмады, хәбәрсез югалган, гомер буе көттек, эзләтеп карадык, аның турында бернинди мәгълүматыбыз да юк. Һай, үзәкләрне өзде дә соң ул ятимлек, фәкыйрьлек, кимсетүләр! Урманнан ботак-сатак төяп кайтканда арбаны вату, чикләвек җыеп кайтканда янчыгыбыз белән чикләвекләребезне алып калу, басуда бәрәңге алганнан соң, чиләккә 2 бәрәңге салганны күреп, бригадирның акыра-бакыра басу буйлап кууы, кешедән сатып алган утынны төяп алып чыгып китү һәм башка шуның кебек гаделсезлекләрне онытып булмый. Ашау-эчү, киенүгә килгәндә, әниемә бер генә бала булсам да, мин дә башкалар шикелле үк ач та булдым, ялангач та булдым. Авылыбызга урман якын булу гына безне ач үлемнән саклады бугай.
Балачагымдагы нәүмизләнеп ялгыз үсүем күңелемә тирән уелып калган. Урамыбыздагы өч ятим бала көн буе бергә уйныйбыз да, кич җиткәч алар өйләренә кайтып китәләр, аларның өйләрендә апалары, абыйлары бар. Мин урамда берүзем калам, әниләр басудан урак урып, арып-талып, караңгы төшкәч кенә кайталар. Мин өй нигезенә барып утырам да әнине көтәм, өйгә керергә куркам, черкиле кичләрдә бигрәк читен була, елап бетә идем.
Без, сугыш чоры балалары, беренче сыйныфтан башлап колхоз эшләрендә катнаштык, башак җыйдык, борчак утадык, пакус әйдәндердек, ашлык суктык, ашлык җилгәрдек, кош тизәге, көл җыйдык, көчебез җиткән бөтен эштә катнаштык. Минем 7 сыйныфны бетергәч, ВЛКСМ райкомы бүләкләгән мактау кәгазем әле дә саклана. Сикертән мәктәбендә укыганда мин бик актив идем, отряд советы, дружина советы председателе, класс старостасы, комсомол оешмасы секретаре булып сайландым”,– дип искә ала Роза апа балачагын.
Чөмә Елга башлангыч һәм Сикертән җидееллык мәктәбендә белем алганнан соң, Роза Шәйхетдинова Арча педагогия училищесына укырга керә һәм 1961 елда аны тәмамлаганнан соң, яшь белгечне Кама Тамагы районы Салтык мәктәбенә җибәрәләр һәм ул анда биш ел башлангыч сыйныфларда балаларга белем бирә. Үз һөнәрен бик яратып башкара, шигырьләр язарга да вакыт таба, каникул вакытларында ике ел рәттән район газеталарында корректор, тәрҗемәче булып эшләп ала. Шул елларда аның шигырьләре газетада күпләп басыла. Кыз бала кайда эшли башласа, гадәттә шунда яшәргә дә кала. Ринат исемле егет аның язмышын үзгәртә, яшьләр гаилә корып яши башлыйлар. Ул еллар турында Роза апа: “Ринатым Кама Тамагы егете иде, өйләнешеп 4 ай шунда яшәгәч, әнием ялгыз булганлыктан, Арчага кайттык. 1966 елның көзе иде ул. Ул елларда да Арчабыз бик чиста, матур булып истә калган, сагынган булганмындыр инде. Ринат та Арчага тиз ияләште. Икебез дә эшкә мәдәният бүлегенә урнаштык, мин автоклуб мөдире, ә ул шунда шофер булып урнашты. Рус әбиендә квартирада торып, әни янына авылга кайтып-килеп эшләдек. Ринат аралашучан, тәртипле, кешелекле, ярдәмчел иде, әни белән дә килешеп, уртак тел табып яшәделәр. Без, бер күрүдә гашыйк булучылар, яратышып кавыштык, бер-беребезне хөрмәтләп, матур яшәдек, бик бәхетле идек. Кызларыбыз туды, Ринат балаларны бик яратты, исемнәренә кадәр үзе сайлап кушты. Әнине дә яныбызга алдык, килмим димәде, ялгыз яшәп интеккән булгандыр инде”,– дип баштан үткәннәрен сөйләде.

Тормыш үзенең зур сынавын бирә, 1978 елда Арча райкомында шофер булып эшләп йөргәндә авариягә очрап Ринат абый һәлак була. Ул көннәрне хәтердә яңартып: “Өч кыз бала, авыру әнием белән калдым. Һай, ул көннәрнең авырлыгы… Көн буе эштә үземне ничектер тотып йөри алсам да, кайткач  күңел ташый иде. Балаларга, әниемә күз яше күрсәтмәскә тырышып, паркка чыгып китәм. Шунда пар каеннарны кочаклап үкереп-үкереп елый идем, бу турыда язган шигырем дә бар. Ринатымнан башка бер көн дә яши алмас төсле идем, балаларым хакын хаклап, әкренләп үземне кулга алдым. Аларны паркка, күл буйларына алып бара, кышын чаңгы, чана шуарга алып чыга идем. Эшем дә бит әле минем күбесенчә кичке вакытта иде. Әтнә районы белән бергә вакыт, авылларга йөрүләр, тикшерүләр күп. Мәдәният эше кызык та, авыр да. Гел яшьләр арасында, җыр-музыка эчендә булгангадыр инде, эштәге авырлыкны бик сизмәдем дә шикелле, киресенчә ул минем күңелемә дәва булды. Әмма кичләрен концерт, смотрларга барганда парлылар барган юлдан, алар артыннан бара алмый идем. Банк урамыннан түгел, гел Горький урамыннан барып-кайтып йөрдем. Бик күп еллар шулай җәфаландым мин, ялгызлыгыма авыр ияләндем. Пар канатлы булып, тигезлек белән яшәү кеше гомеренең иң бәхетле, иң кадерле мизгеледер ул. Ләкин миңа аның бик аз өлеше генә эләкте. Ринатым белән без нибары 12 ел гына яшәп калдык, әмма ул бүләк иткән сау-сәламәт, игелекле балаларым белән бәхетле мин”,– дип олы хөрмәт белән Ринат абыйны искә алды.

Роза Шәйхетдинова 30 елдан артык районыбызның мәдәният бүлегендә тырышып эшли, башта күчмә клуб мөдире, 15 елын мәдәният бүлегенең кадрлар бүлеге инспекторы вазыйфасын башкарып лаеклы ялга чыкты. Озак еллар дәвамында башкарган намуслы хезмәтләре өчен Роза Вәгыйз кызы Татарстан мәдәният министрлыгының, конкурс һәм фестивальләр  оештыру комитетының, Арча район  хакимияте         һәм район мәдәният бүлегенең мактау грамоталары, 2020 елда “ТАССР төзелүгә 100ел”  истәлек билгесе белән бүләкләнде.

Бу еллар эчендә Роза Шәйхетдинова катнашында төрле мәдәни чараларны үткәрү өчен язылган сценарийлар, мәдәният хезмәткәрләре өчен чыгарылган методик ярдәмлекләрнең санын ачыклап, мәдәният йортлары, клублары һәм китапханәләре өчен  кадрларны сайлау һәм эшкә өйрәтү, аларда оештырылган чараларны контрольдә тоту һәм башка эшләрнең күләмен берничек тә бәяләп бетереп булмый. Аны Роза апа үзе генә белә торгандыр. Ә шуның арасында авыру әнине хөрмәтләү, Резидә, Гүзәл, Гөлшатның укуларын күзәтү, тормышка әзерләү, болар барысы да ялгыз хатын җилкәсендә булган, гомүмән, тормыш йөген тартып бару өчен көчле ихтыярлы, киң күңелле, сабыр, тыйнак булуы белән Роза апа бик күпләргә үрнәк.

Ул бүгенге көндә дә үзенең күңелендә булган хисләре, шатлыклы мизгелләре белән уртаклашу, тормыш авырлыклары килгән вакытлардагы сагышларын тарату өчен дә кулына каләм ала.

Кулымнан эш төшкән чакта,

Тия миңа ярдәмең.

Сагышымны бушатырга

Булышасың, каләмем.

И, каләмем, авыр сиңа,

Бөтен серне беләсең.

Мин елаганда елыйсың,

Мин көлгәндә көләсең.

Ак кәгазъ битенә күчсен,

Серләр, хисләр ташкыны.

Күңел хисен җыр итәргә,

Мин үзем дә ашкындым

      Роза апа, Сез барысына да ничек өлгердегез, дигән сорауга: “Арчага кайткач шигырьләремне газетага бирергә ояла идем, югыйсә, Кама Тамагында эшләгәндә язмаларым район газетасында гел басылып килде. Батырчылык итеп ике шигыремне “Арча хәбәрләре” газетасына биреп карадым, чыгардылар, ошатканнар. Редакторга шигырьләремнең шактый күп булуын, әрәм булып ятуларын әйттем. Ә ул миңа: “Газетага күп биреп булмый, китап итеп чыгармыйсызмы соң?”—дип, Гөлчирә Нәҗметдинова белән Миләүшә Шәйхетдиноваларның китапларын күрсәтте. Исрафил Рәхмәтулловичның шушы киңәше минем иҗат юлымны ачып җибәрде, китапларым чыккан саен аңа рәхмәт укыйм. Беренче китаптан калганнарын икенчегә дип, икенчедән калганнарын өченчегә дип, яңа иҗат иткәннәре белән тулыландырып тора-тора 5 китабым дөнья күрде. Аларны чыгаруда район хакимиятенең ярдәме бик зур булды. Шигырь яратучылар күп бит, аларны укып, үзләренең фикерләрен, җылы сүзләрен һәм рәхмәтләрен белдерүчеләргә мин дә олы рәхмәтемне белдерәм. Шигырьләрем авыл, табигать, туган телебез, Арчабыз, игенче хезмәте турында. Әти-әниемә, иремә балаларыма багышланганнары да бар, бөек шагыйребез Габдулла Тукайга, халык язучысы, якташым Мөхәммәт Мәһдиевка багышланганнары да шактый урын алып тора.

Җырлар да язам, 15 ләп шигыремә көй язылды. “Арча таңнары”, “Сабантуй”, “Җиңү көне”, “Үтә гомер агымсудай” дигән шигырьләргә көй язылып, ул җырларны “Арча таңнары” вокаль ансамбле башкара, халык ярата. Көйләрне үзебезнең егетләр Нәзир Фәхретдинов, Илһам Вәлишин, Илфат Әскәровлар язалар.

Тормышны, табигатьне, авылымны, кешеләрне яратам. Чәчәкләр, гөлләр үстерәм, җиләккә, гөмбәгә йөрим. Газета-журналлар, әдәби китаплар укыйм, кроссворд, сканвордлар чишәм, үзем дә төзим, кыскасы, кул кушырып тик утырмыйм әле, тормыш гаме белән яшим”,– диде ул.

Роза Вәгыйз кызының шигырьләре тупланып чыккан китапларын һәркем яратып кабул итте. Бөтен тормыш юлын намуслы хезмәткә багышлаган, балаларына һәм оныкларына  дөрес тәрбия бирүгә зур өлеш керткән, үзенең шигырьләре аша татар теленең сакланышына һәм яшьләрдә туган телебезне өйрәнүгә омтылыш тудыруга  бәяләп бетергесез хезмәт башкарган Роза апа Шәйхетдинова белән без чиксез горурланабыз. Олы юбилеен билгеләп үткән көннәрдә без аңа ныклы сәламәтлек, балаларының һәм оныкларының, туганнарының һәм дусларының кайгыртучанлыгын тоеп, яңа иҗат уңышлары белән безне сөендереп яшәвен телибез.

Без кемнәр?

Без кемнәр? – мәкалә. Кешенең кая туганлыгы ул аның шул төбәкнеке икәнлеген расламый, ди автор. Һәр якның күренекле шәхесләре бар, ләкин аның тамырлары шул җирлекнеке генә түгел, ә әти-әниләре, әби-бабайлар бөтенләй дә башка төбәктән булырга мөмкин. Шуңа күрә ниндидер кысалар белән генә чикләнергә, нәкъ шушы төбәк шәхесе дип кенә карарга ярамаганлыкны аңлата. Тарихчыларга өйрәнү өчен бу эш булып тора. Хәтта үзеңнең тамырларың кая барып тоташа? Бу сорауга җавап эзләр өчен һәр кеше нәсел шәҗәрәсен өйрәнергә, аларны барларга тиеш. Мәгърифәтчеләр искә алынамы? Аларның истәлек такталары яки музейлары булдырылганмы? Авторны шушы сораулар нык борчый. Ул мисалга Сатыш мәдрәсәсен китерә. Чөнки анда әтисе дә белем алган. «Без кемнәр?» – дигән сорауга җавап эзләп, аннан чыгу юлларын күрсәтә: тарихны өйрәнергә, музейларын төзергә. Бу эштә үзенең ярдәме тиячәген дә ассызыклый.

Мөхәммәт Мәһдиев – Татарстанның халык язучысы, галим кеше. Аның истәлегенә туган нигезенә, укыган мәктәбенә истәлек такталары куелды, музее эшли.

Мәһдиев, М.С. Әсәрләр: 10 томда / Мөхәммәт Мәһдиев ; (төз. Г. Хәсәнова). – Казан: Татар. кит. нәшр., 2019. 9 т.: публицистика, эсселәр, интервьюлар. – 2019. – 478 б.

Чыганак: Мәһдиев М. Без – кемнәр? // Саба таңнары – 1991. – 19 март.

Габидуллина Х.К.

Төкле аягың белән

Төкле аягың белән – мәкалә. Илебезнең күп төбәгендә татар телендә газеталар басылып чыга. Ләкин Оренбург каласында бу эш бераз соңарган. Автор татар газетасы чыкмауда җитәкчеләрнең татар милләтенең бөеклеген, тарихын, мәдәниятын белеп бетермәүме, әллә онытуларымы дип борчыла. “Яңа вакыт” исеме астында чыга башлаган газетага Казан язучылары, журналистлары да теләктәшлек күрсәтеп, аның яшәешенә, үсешенә өлеш кертәчәкләре хәбәр ителә. Тарихка күз салсаң, “Вакыт” газетасы 1906 елда басылып чыга башлаган. Газета унике ел буе халыкка игелекле хезмәт күрсәтә. 1918 елда Оренбург мөселман хәрби-революцион комитет тарафыннан газетаның матбага кәгазе конфисковать ителә. Шунлыктан татар газетасы чыгудан туктый. Ә яңа чыга башлаганы мондый язмышка дучар булмасмы?

Мәһдиев, М.С. Әсәрләр: 10 томда / Мөхәммәт Мәһдиев; ( төз. Г. Хәсәнова ). – Казан: Татар. кит. нәшр., 2019. 9 т.: публицистика, эсселәр, интервьюлар. – 2019. – 478 б.

Чыганак: Мәһдиев М. Төкле аягың белән //Яңа вакыт (Оренбург). – 1991. – №1. – 26-31октябрь.

Габидуллина Х.К.

Татар халкы моны беләме?

Татар халкы моны беләме? – мәкаләдә автор тарих битләрен актара. Ул 1925 елда басылып чыккан “Биш ел эчендә татар әдәбияты” китабында “Ачлык трагедиясенең куркыныч цифрлары” мәкаләсенә туктала. Мәкалә ачлык елларында никадәр халыкның кырылуы хакында бәян итә. Мәсәлән: 1922 елның февралендә Татарстанда халык саны 2 млн 229 мең; шул елны үлгән 114 мең 788 кеше. Шуның 102 мең 998е ачлыктан үлгән. Куркыныч саннар! Бу мәгълүмат белән халык танышмы? Тарихны беләбезме? Автор сорауга җавап эзли. Хәтта ачлык елы килүе хакында шул чор матбугатында язылган булган икән. Хәлле кешеләргә ярлы, ач халыкка ярдәм итүне сорап язганнар. Мәкаләдә хәзерге халыкның катламнарга бүленеп, кемнең ничек яшәвенә дә басым ясала. Бүгенге тормышта да пенсия акчасын тиенләп санап яшәүчеләр бихисап. Үткән тарих кабатланамы?

Мәһдиев, М.С. Әсәрләр: 10 томда / Мөхәммәт Мәһдиев; ( төз. Г. Хәсәнова ). – Казан: Татар. кит. нәшр., 2019. 9 т.: публицистика, эсселәр, интервьюлар. – 2019. – 478 б.

Чыганак: Мәһдиев М. Татар халкы моны беләме? // Татарстан яшьләре. – 1994. – 10 ноябрь.

Габидуллина Х.К.

2021 ел – Татарстан Республикасында Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы

Бишектә үк “әннә” диеп

Ачылган телем минем;

Үз телемдә сөйләшкәнгә

Кояшлы күгем минем.

 

Башка телләрдән ким түгел,

Мактаулы телем минем;

Матур ядъкарләр тудырган

Борынгы телем минем.

 

Кеше белән аралашкан

Ягымлы телем минем;

Газиз балаларым кебек

Кадерле телем минем.

 

Атсалар да, ассалар да

Югалмас телем минем;

…Кем ярата туган телен,

Ярата туган илен.

 

Бу шигырьне якташыбыз, РСФСРның атказанган төзүчесе Вәзыйх  Рәхимов язган һәм бүгенге көндә ул бик актуаль яңгырый.

Татарстан Республикасында яшәүче халыклар вәкилләренең туган телен, мәдәниятен һәм гореф-гадәтләрен саклау һәм үстерү, республиканың күпмилләтле халкы бердәмлеген ныгыту максатларында, җәмәгатьчелек фикерен исәпкә алып, Татарстан Республикасы Президенты Указы нигезендә 2021 ел – Татарстан Республикасында Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы дип игълан ителде.

Һәр халыкның – үз тарихы, үз кыйбласы, үз гореф-гадәтләре, үз теле. Аларның һәркайсы бик тә кадерле, бик тә якын. Һәркемнең туган теле, аның әнисе кебек аеруча сөекле, шуңа да мәңге аерылгысыз, изге төшенчә. Адәм баласының иң изге, иң мөкатдәс хисләренең берсе – туган телгә гаме, хөрмәте булу. Тел – халыкларның тәҗрибәләрен үз эчендә саклый торган бер хәзинә. Ул – халыкларның үткәннәрен генә түгел, шул ук вакытта аларның киләчәктәге үсеш мөмкинлекләрен дә үзендә булдыра.

Җир шарында яшәүче халык 6 меңнән артык телдә сөйләшә. Телләрнең һәрберсе авазлар, мәгънәләр һәм грамматик кагыйдәләрнең катлаулы системасыннан тора. Барлык телләр дә тигез дәрәҗәдә итеп таныла, чөнки һәр тел кеше халәтенә бердәнбер җавап һәм без сакларга тиеш тере мирас булып тора.

Ә безнең туган телебез, татар теле, дөньядагы иң дәрәҗәле 14 телнең берсе. Татар телен белгән кеше 30 дан артык төрле халык белән җиңел аңлаша һәм аралаша ала. Татарлар өчен инглиз телен өйрәнү дә читен түгел, без аны тизрәк, җиңелрәк өйрәнәбез.

Көндәлек тормышта без еш кына үзебез сөйләшә торган телне яки телләрне табигый бер нәрсә итеп кабул итәбез. Гаять зур әһәмияткә ия телебез тормыш-көнкүрешебезнең аерылгысыз бер өлеше булып тора, фикерләү, тәртип һәм үзебезнең тормышыбызның рәвешенә, ысулына әйләнә. Шуңа күрә дә без аның төп функциясен – нәкъ менә аралашу һәм аңлашу функциясен онытып җибәрәбез. Туган тел беренче мәртәбә әйләнә-тирә мөхитен танып-белергә һәм киңрәк планда дуслар, мәктәп белән аралашуда ярдәм итә торган тел ул. Бу тел – сабыйлык, изге гаилә тәҗрибәсе, башлангыч социаль мөнәсәбәтләр теле.

Сөекле шагыйребез Габдулла Тукайның “Туган тел” шигыре беренче тапкыр 1909 елда “Балалар күңеле” җыентыгында басылып чыга. Бу шигырь рус шагыйре, тәрҗемәче, Тукай премиясе лауреаты Сергей Липкин, шагыйрә, тәрҗемәче Венера Думаева-Вәлиева, шагыйрь, тәрҗемәче Равил Бохараев тарафыннан рус теленә “Родной язык” исеме белән тәрҗемә ителгән. “Габдулла Тукай энциклопедия”сендә: “Туган тел” шигыренең эчтәлегенә караганда, әсәр күбрәк сабый балаларны, яшүсмерләрне күздә тотып, аларга мөрәҗәгать итеп, үгет-нәсыйхәт биреп, киңәш тотып язылган. Тукай туган телнең бишектән үк тирә-якны, дөньяны танып-белү чарасы булуын үзәккә ала. Телнең матурлыгы, күрке баланың күңеленә, йөрәгенә иң якын  кешеләренең – әнкәсенең көйләре, әбисенең хикәятләре аша сеңеп кала. Шагыйрь акрынлап туган телнең тормыш өчен файдалы, кирәкле якларын аңлатуны киңрәк җирлеккә күчерә. Әткә-әнкәнең теле адәм баласына шатлыкта да, кайгыда да ярдәмгә килә, дөньяда күп нәрсәне аңларга, тоярга булыша. Туган телендә яшь кеше беренче догалары белән Ходайга мөрәҗәгать итә: “Ярлыкагыл, дип, үзем һәм әткәм-әнкәмне…”

Татар телен кысу көчәйгән, аның таралыш даирәсе тарайган саен, “Туган тел”нең халыкның рухи дөньясында тоткан урыны арта, яңгырашы киңәя бара. Татар милләтенең һәр яңа буыны шигырьдә үз чорына якын сыйфат-билгеләрне ача, таяныч, терәк таба, яңгырашын киңәйтә килә. Чөнки аның үзәгендә һәр халык өчен иң газиз нәрсә – тел язмышы турында җитди уйланулар ята. Күләме белән зур булмаган бу шигырь ата-ана теленә чиксез мәхәббәтне, аның киләчәгенә ышанычны, өметне үзенә сыйдырган. Гадәти күренгән сүзләр туган теленә битараф булмаган кешене дулкынландырмый кала алмый. Демократик үзгәрешләр, азатлык өчен көрәш чорында ”Туган тел” тулы килеш басыла башлый һәм мөстәкыйльлек әләменә әверелә. Көйгә салынган шигырь, җыр буларак та киң таралып, Җир шарының төрле төбәкләрендә яшәүче татарларны берләштергән, күмәкләп башкарыла торган гимн дәрәҗәсенә күтәрелә. Җыр аша күңелләргә сарылган уртак хис, җылы дулкын – теле әле генә ачылган баланы һәм туган илен сагынып читтә яшәгән байны, балыкчыны һәм күмер казучыны, җир эшкәртүчене һәм чал чәчле профессорны берләштерә. Милләт язмышы белән бәйле  барлык җыелышлар, митинглар еш кына “Туган тел” не искә алу белән башланып, шуны җырлау белән тәмамлана. Шигырь башкаручыларның һәм тыңлаучыларның күңелендә милләтпәрвәрлекнең кабынып китүенә этәргеч бирә, халыкны берләштерүче зур рухи көчкә әверелә. Әсәрдә Тукай милли башлангычны, горурлык хисен нечкә, күзгә бәрелеп тормаган деталь-күренешләрдә эзли, аның ерак тамырларына үтеп керергә тырыша.

Шагыйрь, катлаулы чагыштыру-сынландырулар кулланмыйча гына, Туган телебезгә дан, мәдхия җырлый, укучыда иң изге хисләрне уятуга ирешә”, – дигән аңлатма бирелгән.

Быел “Туган тел” шигырь буларак та, татар халкының гимны буларак та күп тапкырлар яңгырар әле һәм туган телебезгә мәхәббәт уятыр.

И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!

Дөньяда күп нәрсә белдем син туган тел аркылы.

 

Якташларыбызны котлыйбыз

Районыбызда Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы бик уңышлы башланып китте. Кичә шагыйрь, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасе Рифат Җамал шатлыгын уртаклашып: “Бүген Язучылар берлеге идарә утырышында якташларыбыз Гөлчирә Нәҗметдинова һәм Олеся Феоктистованы Татарстан Язучылар берлегенә кабул иттек. Алар актив иҗат итеп һәрберсе берничә китап чыгарырга өлгергәннәр. Аларның иҗаты белән ныклап танышканнан соң, дәрәҗәле язучылар бертавыштан  ризалыкларын бирделәр. Якташым Рөстәм Галиуллин белән ике райондашыбызның бер үк көнне Язучылар берлеге әгъзалары булганнары өчен горурланып утырдык”, – дип хәбәр итте.

Гөлчирә Нәҗметдинова Наласа авылында туган, озак еллар китапханәче булып эшләде. Төрле темаларга язылган шигырьләре тупланып “Бәхетләрне язмыш кисмәсен…”, “Кәнфит тавы”, “Ак тәлинкә сары май” китаплары басылып чыкты, шигырьләре газета-журналларда урын алды, рус теленә дә тәрҗемә ителде.

Олеся Феоктистова Арча шәһәрендә туган, бүгенге көндә Казан шәһәренең Ленин исемендәге мәдәният йортында эшли. Ул рус телендә яза,  шагыйрь һәм прозаик буларак үзенең иҗаты тупланган “Свет в зеркалах”, “Маленькие городские сказки”, “Волшебная Казань, Тылсымлы Казан”, “Демиург меня создавший”, “Перекрестки неизбежности” китаплары бар.

Татарстан Язучылар берлегендә райондашларыбызның лаеклы урын алулары безнең өчен зур куаныч, без аларны бу уңышлары белән котлыйбыз һәм яңа иҗат уңышлары телибез.

«Ана теле»

В целях сохранения и развития родных языков, культуры и традиций представителей народов, проживающих в Республике Татарстан, укрепления единства многонационального народа республики, Указом Президента Республики Татарстан Р.Н.Минниханова от 05.10.2020 №УП-653 2021 год объявлен Годом родных языков и народного единства. Одним из важных направлений государственной национальной политики является сохранение языкового многообразия, создание условий для изучения родных языков, в том числе с помощью интернет-технологий.

В соответствии с поручением Президента Республики Татарстан   Р.Н. Минниханова с 2013 года функционирует уникальный проект дистанционного обучения татарскому языку «Ана теле» (далее – проект «Ана теле»), который предоставляет возможность повышения уровня практического владения татарским языком как средством речевой коммуникации. Проект «Ана теле» нацелен на обучение татарскому языку всех желающих, проживающих как в Республике Татарстан, так и за рубежом. Обучение бесплатно и доступно на трех языках (английский, татарский, русский).

Ссылка для регистрации http://anatele.ef.com/partner/anat/default.aspx

Контактное лицо – Айгуль Басырова, руководитель по продвижению проекта «Ана теле», 89250119550, aigul.basyrova@ef.com.

Беренчеләрдән булып…

Булат Кадыйров телефоннан: “Татарстан Республикасында 2021 ел – Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы буларак билгеләп үтелә.  Без коллектив белән районыбызда туып-үскән язучылар һәм сәнгать эшлеклеләренең тормыш юллары һәм иҗатлары белән танышу максатында музейның әдәбият һәм сәнгать бүлегенә барырга уйладык. Бу очрашу быелның бер истәлеге дә булып калыр иде”, – дип белеште.

26 гыйнвар көнне Татарстан Республикасы Дәүләт алкоголь инспекциясенең Арча территориаль органы хезмәткәрләре Булат Илдар улы  җитәкчелегендә бик теләп музеебыз белән таныштылар. Татарстанның халык язучысы Гомәр Бәшировның тууына 120 ел тулуны билгеләп үткән көннәрдә аңа багышланган экспозицияне карап сокландылар. 1925-1928 елларда шушы бүлмәдә Гомәр абыйның тикшерүче хезмәтен башкаруын, ә бүгенге көндә биредә танылган язучының шәхси әйберләре, документлары, иҗат иткән китаплары саклануын белеп күп мәгълүмат алдылар. Килгән кунакларыбызның күбесе якташыбызның “Туган ягым яшел бишек” повестен, “Намус” һәм “Җидегән чишмә” романнарын  һәм башка әсәрләрен искә төшерделәр. Шул ук бүлмәдә Госман Бакиров, Мостафа Ногман, Әнәс Галиев, Рафаил Төхфәтуллиннарның иҗатлары белән таныштылар.

Алар Татарстанның халык язучылары Гариф Ахунов, Мөхәммәт Мәһдиевка һәм башка язучыларга багышланган экспозицияләрне, бүгенге көндә иҗат итә торган язучыларыбызга багышланган материалларны, “Хәнәфи Бәдигыйның тууына 80 ел” күргәзмәсен зур кызыксыну белән карадылар. Гомүмән аларда районыбызда туып-үскән һәр язучы һәм сәнгать эшлеклесе турында белү теләге бик зур иде. Экскурсияне туган телебездә музей хезмәткәре Зәбирә Габтелхакова үткәрде.

Җитәкчеләре белән берлектә хезмәт коллективының музейга килүе безнең өчен бик үзенчәлекле  һәм истәлекле вакыйга булды. Оешма җитәкчесе Булат Кадыйров: “Музей безгә бик ошады, бер килүдә генә танышып бетеп булмый, районыбызда күренекле шәхесләр күп булуына тагын бер кат инандык. Аларның хезмәтләре  туган телебезне саклауга, төрле милләтләрнең дус-тату  яшәвенә ярдәм итәләр. Ел дәвамында тагын күрешербез әле ”, – диде очрашуга нәтиҗә ясап. Башка хезмәт коллективларын да музеебызда көтеп калабыз.

27 январь — Ленинград блокадасыннан чыгу көне

27 январь — Ленинград блокадасыннан чыгу көне. Хәбибуллин Исхак Хәбибулла улы фронтка 1942 елның августында эләгә. Егетне Ленинград янындагы Ладога күле янына китерәләр.Фронттагы батырлыклары өчен ул ике «За отвагу», «За боевые заслуги», «Отличный артиллерист», «За оборону Ленинграда», 2014 елда «За полное освобождение города Ленинград от блокады» медальләре белән бүләкләнә.

Якташыбызның истәлеге күңелләрдә мәңге сакланыр!

Аудио


Башка язмалар
вход
Яндекс.Метрика